Η Ανανέωση του Μύθου…

Share

 

Η Ανανέωση του Μύθου στην
‘Τετάρτη Διάσταση’ του Γιάννη Ρίτσου

 

Πιπίνα Δ. Ιωσηφίδου-Elles
Απόσπασμα από την
ανέκδοτη Συλλογή

Κριτικές Μελέτες

Σύντομη εισαγωγή

Η Τετάρτη Διάσταση σχεδιάστηκε από τον Γιάννη Ρίτσο για να συμπεριλάβει τα μακρά ποιήματα τα οποία έγραψε  μετά από το 1956 και ως και το 1972.  Ανάμεσα σε αυτά συμπεριλαμβάνονται τα ακόλουθα: Η Σονάτα υπό το Σεληνόφως[1] (1956), Φιλοκτήτης[2] (1965), Ορέστης[3] (1966), Αίας[4] (1969),  Χρυσόθεμις[5] (1970), Ελένη[6] (1970) και Η επιστροφή της Ιφιγένειας[7] (1972).  Ανάμεσά σε ετούτα τα αριστουργήματα διακρίνεται η Σονάτα υπό το Σεληνόφως, καθώς σε ετούτο, δε χρησιμοποιείται επεκτατικά ένας συγκεκριμένος μύθος, όπως συμβαίνει στα άλλα ποιήματα[8] της αυτής συλλογής του. Υπό το πρίσμα αυτό, το συγκεκριμένο ποίημα επιδέχεται διάφορες ερμηνείες[9].

Χαρακτηριστικά των ποιημάτων της συλλογής, Τέταρτη Διάσταση

Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των ποιημάτων της Τέταρτης Διάστασης  είναι η αξιοποίηση αρχέτυπων αρχαιοελληνικών μύθων και των ηρώων τους, με τρόπο ώστε ετούτα τα ποιήματα να παρουσιάζουν τρισδιάστατο χαρακτήρα, δηλαδή: τον αυτοβιογραφικό, το μυθικό και τον ιστορικό. Μέσα από τον πολύσημο χαρακτήρα τους, ο ποιητής εκφράζει την αγωνία, την πικρία, το πάθος του για τη ζωή, τον φόβο του Θανάτου και την αποδοχή του, την αγανάκτηση, το θυμό, την απογοήτευση, την ευθύνη έναντι του εαυτού του και τους άλλους, τον απολογισμό των πράξεων στο παρελθόν, την ελευθερία, την υποκρισία, τον έρωτα, την ομορφιά, την ευτυχία, το γήρας, την μοναξιά, την ματαιότητα, στοιχεία που επίσης συμβάλλουν  στο γενικό τίτλο της συλλογής: Τέταρτη Διάσταση. Η πολύτροπη διαδικασία και η τεχνική των διαφορετικών επιπέδων στα οποία κινούνται οι  ήρωες και των καταστάσεων όπου αυτοί ενεργοποιούνται,  αποτελούν στοιχεία που ευφυώς υιοθετούμενα από  τον Ρίτσο, καθιστούν το περιεχόμενο της συλλογής  του, διαχρονικό.

Κοινά και βασικά κριτήρια των ποιημάτων της Τετάρτης Διάστασης είναι ο μύθος, ο ήρωας του μύθου σε μονόλογο, ένας ακροατής, η αιφνίδια μεταφορά από τον σύγχρονο κόσμο στο μύθο και τανάπαλιν -με μία φαινομενικά απλή μετακίνηση, που δεν προξενεί ανωμαλίες στη συνέχεια της ιστορίας-, η μάσκα ή το προσωπείο του πρωταγωνιστή -ένα αξιοσημείωτο στοιχείο που του επιτρέπει να φιλοσοφεί ή να συλλογίζεται στο παρόν, για το παρελθόν.  Οι αξιολογήσεις του Ρίτσου, πηγάζουν από την προσωπική αισθητική επαφή του με τις καταστάσεις ή με τις συνθήκες, που επικρατούν εντός ενός συγκεκριμένου, κοινωνικού-πολιτικού-οικονομικού χώρου, στην περίπτωσή του, του ελληνικού και κατά κυριότητα στη διάρκεια  της περιόδου που ακολουθεί ‘‘μετά τον κατακλυσμό του 1956’’[10], όπως τις συνέλαβε και τις συνειδητοποίησε μέσα από τα βιώματά του.  Αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο ο Ρίτσος και περεταίρω το έργο του, υφίστανται τις αλλαγές που εμφανίζονται στο άμεσο περιβάλλον εκ των ένδον και έξωθεν. Αποδέχεται τη νεωτεριστική ποίηση και την κοινωνική επανάσταση και  καθώς ακολουθεί και υιοθετεί του νεωτερισμούς της ρωσικής ποίησης, τα δύο αυτά στοιχεία, συγχωνεύονται.  Στο μελέτημά του: Περί Μαγιακόφσκη[11], αποκαλύπτει ότι εμψυχωτής του υπήρξε το αντικείμενο της μελέτης του Μαγιακόφσκη.  Ο Ρίτσος που γράφει υπό την επίδραση πάντα των ιστορικών περιστάσεων στην ελληνική πραγματικότητα, αποβαίνει κάποτε λιγότερο ποιητής και περισσότερο ακτιβιστής και επαναστάτης[12].  Η ποίησή του που περιφέρεται γύρω από το άτομό του, αποτελεί έντονη διαμαρτυρία  που πηγάζει από την αγάπη του προς την ελευθερία[13]. Ζευγαρώνει με αυτή την αγαπημένη του ιδέα, μέσα από την ποιητική δημιουργία του.

Ο Μύθος, η ανανέωσή του και η υπέρβαση

Η προσκόλληση του Γ. Ρίτσου στον μύθο και στο υπερβατό αφενός και η επαναστατικότητά του αφετέρου -αμφότερα ζωτικά στοιχεία- κάθε άλλο,  παρά μειώνουν την ποιότητα των έργων του.  Η χρήση του μύθου και του υπερβατού, τον βοηθούν να εκφράσει τις παρατηρήσεις του για εκείνα που πρωτίστως έχουν άμεση σχέση με το άτομό του και όχι με τον αναγνώστη. Μακριά από το οικείο περιβάλλον του και εντός της απομόνωσης που του επιβάλλεται από την εξορία του,  συναντά ακούσια την μοναχικότητα και περιβαλλόμενος από αυτή, δημιουργεί. Την επαναστατικότητά του την οφείλει στην εξορία του, στην παρουσία των ομοιοπαθών – ομοϊδεατών του και στην διαρκή παρακολούθηση των φρουρών.  

Για την ανανέωση του αρχέτυπου μύθου στα ποιήματα της Τέταρτης Διάστασης, ο Γ. Ρίτσος, επιδέξια χρησιμοποιεί ποικιλία καλαισθητικών εργαλείων όπως: λογοτεχνικές εκφράσεις, εντυπωσιακές εικόνες, μεταφορές, παρομοιώσεις, φιλοσοφικούς συλλογισμούς και όλα αυτά σε συνδυασμό με μία φανταστική θεατρική σκηνή,  όπου πρωταγωνιστεί ατόφια η τραγικότητα. Με τη στράτευση όλων ετούτων των  στοιχείων, πετυχαίνει τον στόχο του, να εκφράσει δηλαδή τις πλούσιες σε νοητική ευλυγισία και ώριμη ευαισθησία, σκέψεις του. Τα χαρακτηριστικά και για το μήκος τους ποιήματα, θα μπορούσαν με την κατάλληλη διασκευή να αποδοθούν στη θεατρική σκηνή με επιτυχία.  Χαρακτηριστικό πλεονέκτημά τους και ταυτόχρονα αρωγός προς αυτή την κατεύθυνση, αποτελεί ο περιορισμένος αριθμός ηρώων, ένα στοιχείο που επαυξάνει τη δραματικότητα της πλοκής.

 

Ο ποιητής στους ρόλους του ανατόμου της ψυχής, του ψυχαναλυτή και του θεραπευτή

 Στα δημιουργήματα της Τέταρτης Διάστασης, ο Ρίτσος αποκαλύπτει τις επιπλέον ικανότητές του, όταν ενδύεται τους ρόλους του ανατόμου των μυθικών χαρακτήρων του ή  μεταμορφώνεται σε δεινό ψυχαναλυτή και κατά συνέπεια  και σε είδος  θεραπευτή.  Αφού αρχικά έχει ωθήσει τους ήρωές του σε εκούσια οδυνηρή ανάλυση, στη συνέχεια διευθετεί τις σκέψεις τους, τις προθέσεις τους, τους φόβους και άλλα συναισθήματά τους. Η κατάλυση της καταθλιπτικής πίεσης που ασκείται στον ήρωα από το παρελθόν, μέσω του ποιητή,  επέρχεται αφ-εαυτής και ως είδος λύτρωσης, όταν εκείνος εξωτερικεύει τις ενδόμυχες σκέψεις του, άφοβα, χωρίς ενδοιασμούς, απελευθερωμένος από την αγωνία της συνέπειας ή από την απειλή της τιμωρίας.  Ο τρόπος διατύπωσης των σκέψεων του ήρωα – ποιητή, ανανεώνει την πνευματικότητά του δεύτερου, ωθώντας ταυτόχρονα σε είδος ψυχικής ανάτασης και απολύτρωσης από τα επί μακρόν αποθεμένα, στη συνείδησή του.

Η μάσκα-προσωπείο του ποιητή

Έχει ήδη αναφερθεί ότι ο ποιητής χρησιμοποιεί ως άλλοθι, έναν ήρωα με μάσκα ή προσωπείο[14] για την επιτυχή μεταφορά του από τη χρονική διάσταση  του αρχέτυπου μύθου, σε μία άλλη διάσταση, την Τέταρτη, όπως την αποκαλεί.  Η νοητή αμφίεση του ήρωα, ανανεώνει την τεχνοτροπία του αρχαίου ελληνικού δράματος, βοηθά τον ποιητή να επιδιώξει κάποια επιρροή και αναγνώριση στο περιβάλλον του και ίσως ακόμη, κάποιο βαθμό ταύτισης των γύρω του, των αναγνωστών του, με το άτομό του, καθιερώνοντας με αυτό τον τρόπο ένα δικό του, προσωπικό κώδικα επικοινωνίας, επηρεασμένο από το οικογενειακό  και ατομικό του δράμα: την αρρώστια, την κατάθλιψη  και τη συνεχή καταδίωξή του ως μέλους του κομμουνιστικού κόμματος. Οι κριτικοί συνδέουν την πολιτική κατεύθυνση του Γ. Ρίτσου με γεγονότα που τον επηρέασαν την περίοδο που έγραφε. Το 1956 που το σοβιετικό κομμουνιστικό κόμμα κατέκρινε τον Στάλιν και την θεοποίηση του ατόμου, αντιστοίχως, το ελληνικό κομμουνιστικό κόμμα απέρριπτε τον αρχηγό του Ζαχαριάδη.  Όλα αυτά τα γεγονότα αντικατοπτρίζονται στο ήδη αναφερθέν κείμενο του Ρίτσου για τον Μαγιακόφσκι, το 1963, όπου ο ποιητής συνδέει την απώλεια της βεβαιότητας του παρελθόντος, με την υιοθεσία μιας ποιητικής προσέγγισης λιγότερο άμεσης[15]


[1] χωριστό τεύχος, Κέδρος, 7η έκδοση.
[2] Γ. Ρίτσος, Τέταρτη Διάσταση, 1956-1972, Τόμος ΣΤ’, 9η έκδοση, Κέδρος.
[3] Τέταρτη Διάσταση, ο. π.
[4] Τέταρτη Διάσταση, ο. π.
[5] Χωριστό τεύχος, Κέδρος, 12η έκδοση.
[6] Χωριστό τεύχος, Κέδρος, 3η έκδοση.
[7] Χωριστό τεύχος, Κέδρος, 6η έκδοση.
[8] Παντελής Πρεβελάκης, Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος Συνολική Θεώρηση του έργου του,  Β’ έκδοση, Κέδρος, σ. 204.
[9] Σύμφωνα με τον Πρεβελάκη (στο αυτό κείμενο, ο. π.) στο συγκεκριμένο ποίημα υπονοείται ο μύθος της Λήδας και του Γανυμήδη. Στη σελ. 11. ‘πούναι σα μια μεγάλη συνοδεία κύκνων-’  και πιο κάτω: ‘συνομίλησα με το Θεό…’
[10] M. J. Jeffreys, Reading in the Forth Dimension, Modern Greek Studies, 2, 1994, page 10.
[11] Π. Πρεβελάκης, Μελετήματα, Αθήνα 1974, σελ. 38.
[12] M. J. Jeffreys, ibid, p. 64.
[13] Ενωρίτερα, τον 19ο αι., αν και υπό διαφορετικές συνθήκες, ο  Δ. Σολωμός στον ύμνο προς την πολυπόθητη Ελευθερία των Ελλήνων, εκφράζει την προσωπική και ταυτόχρονα καθολική ανάγκη για την επίτευξή της, τη διατήρησή της και τις θυσίες που επιβάλλονται προς τον σκοπό αυτό.
[14]‘We must accept the metaphor of the poetic mask’, λέει ο Μ.  Jeffreys,  M. Jeffreys, ibid, p. 64.
[15]  ‘κι όταν ακόμη…’  Γ. Ρίτσος, Μελετήματα, σ. 29.

 

2 Replies to “Η Ανανέωση του Μύθου…”

  1. Πως μπορώ να δημοσιεύσω ποιήματά μου στην ιστοσελίδα σας;

    1. Κυρία Αμφιτρίτη,
      Μπορείτε να μας στείλετε κάποια ποιήματα δείγματα του έργου σας;
      Κατόπιν θα σας απαντήσουμε.

      Ευχαριστούμε

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *