Κωνσταντίνος Καβάφης

Share

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΒΑΦΗΣ — ΣΥΝΤΟΜΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ

Μανώλης Αλυγιζάκης
Βανκούβερ, Καναδάς

kabafis1Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ένας από τους πρωτοπόρους της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στην οδό Σέριφ, όπως κι ίδιος έγραψε χαρακτηριστικά, Κατάγομαι από την Κωνσταντινούπολη αλλά γεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια στο σπίτι στην οδό Σέριφ, μικρός σε ηλικία ξόδεψα μερικά χρόνια στην Αγγλία όπου και ξαναπήγα για λίγο χρονικό διάστημα αργότερα όταν ενηλικιώθηκα. Έχω επίσης ζήσει στη Γαλλία και στην εφηβία μου έζησα για δυο χρόνια στην Κωνσταντινούπολη. Δεν έχω πάει στην Ελλάδα για πολλά χρόνια. Εργάζομαι για το Υπουργείο Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Μιλώ Αγγλικά, Γαλλικά και λίγο Ιταλικά. Αυτό είναι ένα μέρος απ’ το βιογραφικό σημείωμα που έγραψε ο ίδιος το 1924.

Παρουσιάστηκε επίσημα για πρώτη φορά στην Ελλάδα από το Γ. Ξενόπουλο που έγραψε μια ωραιότατη κριτική του Καβάφη για το λογοτεχνικό περιοδικό Ελληνικά Γράμματα και γύρω στον ίδιο καιρό παρουσιάστηκαν και ποιήματά του στο Λονδίνο από τον άγγλο ποιητή E. M. Forster που και τα μετάφρασε. Αλλά πριν απ’ αυτό είχε δημοσιεύσει ποιήματα στο περιοδικό Έσπερος το 1886, και σε πειροδικά στη Λειψία, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αλεξάνδρεια όπου μάλιστα συνέβαλε στη δημιουργία κι έκδοση του περιοδικού Αλεξανδρινή Τέχνη.

Είναι χαρακτηριστικό ότι χρησιμοποίησε στο γράψιμό του τη δημοτική αλλά και την καθαρεύουσα σημείο φυσικά που υπογραμμίζει τη μάχη που διεξαγόταν την εποχή εκείνη ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα των δημοτικιστών και των καθαρευουσιάνων. Έζησε σαν μέλος της ελληνικής κοινότητας της Αλεξάνδρειας κάτω απ’ την επιρροή της παντοδύναμης ορθόδοξης εκκλησίας και την ημέρα του θανάτου του δέχτηκε να κοινωνίσει και έχει τονιστεί ότι τα τελευταία λεπτά της ζωής του πήρε μολύβι και χαρτί στο οποίο δημιούργησε ένα μεγάλο κύκλο και στο κέντρο του έβαλε μια τελεία.

Η ποίησή του συνδυάζει την ακρίβεια ενός μεγάλου τεχνίτη του λόγου με το συναισθηματισμό της Σαπφούς καθώς είναι και οι δύο λακωνικοί στο λόγο τους κι αναμοχλεύουν με τους στίχους τους τη δύναμη της αγάπης και του ερωτισμού. Πραγματικοί χαρακτήρες αλλά και φανταστικοί περιδιαβάζουν στους στίχους του με κύριο θέμα την ομοφυλοφιλία. Αυτός μάλιστα είναι κι ο λόγος που πολλοί θεωρούν ότι ο Καβάφης ήταν ομοφυλόφιλος κάτι που ποτέ δεν αποδείχτηκε. Πράγματι, ο στενός του φίλος Αθανάσιος Κορτάτος γράφει, Το αν ο Καβάφης ήταν ομοφυλόφιλος είναι αμφισβητίσιμο αφού ποτέ δεν παρουσιάστηκε καμμιά απόδειξη, γραπτό ή φωτογραφία, ή έστω και κάποιο σκάνδαλο που να αφορά τον Καβάφη, κι αυτός ο ισχυρισμός έχει μεγάλη σημασία τη στιγμή που ο Κορτάτος γνώριζε τον Καβάφη πολύ καλά και σίγουρα θα γνώριζε καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο αν υπήρχε κάτι τέτοιο. Άλλη μια άποψη που εξέφρασε ο Στρατής Τσίρκας είναι ότι το πάθος του Καβάφη δεν ήταν η τόσο ομοφυλοφιλία όσο ο ακλοολισμός και η προτροπή του στον αυνανισμό. Ο Γιώργος Σεφέρης παρομοιώνοντας τον Καβάφη με  τον απατηλό Πρωτέα της Αλεξανδρινής θάλασσας που συχνά αλλάζει μορφή ισχυρίζεται ότι: ας είμαστε προσεχτικοί κι ας μην γελιόμαστε από τις δικές μας κλίσεις ή να θεωρούμε σαν αναμφισβήτητες τις διαλεκτικές του δημιουργίες αφού πάντα ελλοχεύει μια κρύφια έννοια στην κάθε έννοια.

Πέραν όμως του σεξουαλικού θέματος ο Καβάφης ήταν ένας γλυκός, μοναχικός, κλεισμένος στον εαυτό του άνθρωπος και ποιητής που δημιούργησε λίγη δουλειά σε σχέση με άλλους νεοέλληνες ποιητές, αλλά παρ’ όλα αυτά κατέφερε ν’ αγγίξει μια συγκεκριμένη χορδή του κοινού που δεν συγκρίνεται με κανέναν άλλο. Έζησε τη ζωή της διασποράς, που χαρακτηρίζεται από την αστέρευτη αγάπη για την πατρίδα, με τη νοσταλγία για κάποιαν τελική ή ακόμα και ολιγόχρονη επιστροφή, και με την εξαιρετική του αφοσίωση σε κάθε τί ελληνικό. Η λακωνικότητα και ακρίβεια των ποιημάτων του οφείλεται στην εμμονή του να δουλεύει αμέτρητες φορές σε κάποιο συγκεκριμένο ποίημα μέχρι να το φτάσει στο σημείο που το θεωρούσε τέλειο οπότε συνήθως το ταχυδρομούσε σε κάποιο φίλο του για να ελεγθεί ακόμα μια φορά.

Τα ποιήματά του χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες, τα ιστορικά, τα ερωτικά και τα φιλοσοφικά. Τα θέματα για τα ιστορικά του ποιήματα άντλησε από τη Βυζαντινή και νεοελληνική ιστορία κι από την Ελληνιστική Εποχή της Αλεξάνδρειας αμέσως μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και παρ’ όλο που ίσως ο αναγνώστης σκεφτεί ότι είναι εμπευσμένα από την αγάπη του για την πατρίδα μια σοβαρή διείσδυση στα ποιήματα αυτά κάνει τον αναγνώστη να διαπιστώσει ότι διακινούνται πέραν του χώρου και είναι καθαρά διεθνικά. Επίσης παρ’ όλο που πολλά ποιήματά του είναι εντοπισμένα στον ελληνιστικό χώρο ή στη νέα Αλεξάνδρεια που ζει είναι τόσο πολύ εμποτισμένα με το μυθικό στοιχείο που τα μεταφέρει πέραν του ενός μόνον χώρου και πολλές φορές οι ήρωές του είναι εξόριστοι κι ο τόπος που ζουν είναι ο χώρος της διασποράς. Κι είναι πολλές φορές που ένα ποίημά του εντοπίζεται στο χώρο του συναισθήματος και της ερωτικής οικειότητας και πλανάται στη σκέψη του αναγνώστη ή σε κάποιο φανταστικό κι απροσδιόριστο σημείο ή σε κάποιο δωμάτιο ή καφενείο. Τα ερωτικά του ποιήματα αναφέρονται αποκλειστικά στον ερωτισμό μεταξύ ανδρών συνήθως νεαρής ηλικίας δίχως να βρίσκουμε ποτέ καμμιά αναφορά στην κόρη-εικόνα που χρησιμοποιήθηκε από σχεδόν όλους του νεοέλληνες ποιητές. Για τον Καβάφη η γυναίκα ήταν πάντα μεγάλης ηλικίας, αριστοκραστική μορφή, φορές πνευματώδης κι άλλες φορές σε κάποια ψηλή κοινωνική θέση. Ορισμένες φορές τα ποιήματα αυτά αφορούν πάμπτωχους νέους ομοφυλόφιλους που ζουν σ’ ένα κοινωνικό περιβάλλον κυριευμένο από ανθρώπους που τους βλέπουν με εχθρικό μάτι. Άλλες πάλι φορές ο χώρος και ο περίχωρος των εικόνων του είναι ένα σπίτι, μια είσοδος σπιτιού, ένα καφενείο, η γειτονιά που έχει ζήσει και περπατήσει ο ποιητής για πολλά χρόνια. Και με την αναφορά του αυτή κάνει τον τόπο να ξαναγεννηθεί να ξανααισθανθεί το παρελθόν του να του ξαναδώσει ζωή κι αυτός είναι ο ερωτικός δεσμός του ποιητή με το γνώριμό του χώρο. Κι είναι στιγμές που ο Καβάφης γράφει για τον έρωτα και ταυτόχρονα εξερευνεί το δυναμικό των εννοιών έθνος, πατρίδα, πίστη, εκκλησία, ήθος και σε τέτοιες στιγμές ακούμε την εσωτερική φωνή εκείνων που σαν εμάς αντιμετωπίζουμε τα σημερνά παρόμοια διεθνικά προβλήματα.

Διαχωρίζοντας το ποιητικό του έργο σε φιλοσοφικό, ιστορικό κι ερωτικό, στα ποιήματά του αποτυπώνονται ο ερωτισμός, η φιλοσοφική του σκέψη και η ιστορική του γνώση. Όσον αφορά στα ιστορικά του ποιήματα ιδιαίτερα, οφείλουμε να λάβουμε υπ’ όψιν μας ότι τα έγραψε ζώντας στην ατμόσφαιρα μιας πόλης που έγινε κατά το ελληνιστικό της παρελθόν χωνευτήρι λαών και σταυροδρόμι πολιτισμών. Οι ήρωές του είναι γνωστά ιστορικά πρόσωπα ή γεννήματα της φαντασίας του και ο ποιητής αφηγείται στους χαρακτήρες που πλάθει ανθρώπινες συμπεριφορές σημαδεμένες από πρόσκαιρο της επιτυχίας και τη μοίρα που εξουδετερώνει την ανθρώπινη θέληση.

Η γραφή του επιρρέασε πολλούς στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό όπως το μεγάλο μας Σεφέρη και στο εξωτερικό τους W. H. Auden και E.M.Forster. Χαρακτηριστικά W. H. Auden έγραψε: Από τότε που διάβασα Καβάφη πολλά χρόνια πίσω η ποίησή του διατηρεί μεγάλη επιρροή στη δική μου γραφή, μπορώ πχ να σκεφτώ κάποιο ποίημά μου κι αν δεν γνώριζα τον Καβάφη το ποίημα αυτό θα ήταν εντελώς διαφορετικό ή δεν θα το είχα γράψει καθόλου, παρ’ όλο που δεν ομιλώ την ελληνική γλώσσα και η γνώση μου της ποίησης του Καβάφη είναι μόνο μέσω μεταφράσεων. Και παρ’ όλο που είναι εύκολο να μεταφράσει κανείς πεζό λόγο είναι σχεδόν αδύνατο να μεταφράσει ποίηση κι όμως η επιρροή της ποίησης του Κωνσταντίνου Καβάφη στη ζωή μου και στην ποίησή μου είναι πραγματικά αναμφισβήτητη.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστικός στην ποίηση του Καβάφη είναι ο τόνος και το ύφος του κι ολοφάνερα ο ευθύς λόγος του που δεν ποτέ διακοσμείται, δεν υποκύπτει σε καθορισμένες φόρμουλες, και που ποτέ δεν υπερβάλει. Απλά λέει αυτό που χρειάζεται δίχως γαρνιτούρες και μεγαλοστόμους βερμπαλισμούς. Η ποίησή του είναι απλή, σαρκαστική, καυστική, όπου συναντούμε έντονα στοιχεία το αβέβαιο μέλλον, τη σαρκική επαφή, το ήθος των χαρακτήρων, την ψυχολογία των ηρώων του, την μοιρολατρική υπαρξιακή του νοσταλγία, και την ομοφυλοφιλία. Πέραν των υποκειμένων του που είναι ασυμβίβαστα για την εποχή τους η ποίησή του διακρίνεται από την καλαισθησία του ποιητή που αποζητά το τέλειο με την ώριμη φωνή του που είναι ελευθερωμένη από κάθε τεχνοτροπικό συμβιβασμό.

Ο Καβάφης ανήκει στην ομάδα των νεοελλήνων ποιητών που ασκούν μεγάλη επιρροή στους νεώτερους ποιητές κι έχι μια πολύ σπουδία θέση στα νεοελληνικά γράμματα εμπλουτίζοντας το πάνθεο των ποιητών του εικοστού αιώνα με τους καλαίσθητους στίχους του, με τη σατιρική  φωνή του, με τις ιστορικές του αναμοχεύσεις που διακινούν τη σκέψη του αναγνώστη μεταξύ του σημερνού και του παρελθόντος με απερίγραπτη καθαρότητα και δίχως περιττά λόγια. Η γραφή του μεταλλάσει την άποψη που έχουμε για τη ζωή και μας βοηθεί να δούμε τον κόσμο κάτω από το δικό του πρίσμα, το πρίσμα της απλότητας που επικοινωνεί βαθειές έννοιες δίχως γαρνιτούρες και φτιασίδια. Σήμερα η ποίησή του όχι μόνο έχει επικρατήσει στην Ελλάδα, αλλά και κατέλαβε μία εξέχουσα θέση στην όλη ευρωπαϊκή ποίηση, ύστερα από τις μεταφράσεις των ποιημάτων του αρχικά στα Γαλλικά, Αγγλικά, Γερμανικά και κατόπιν σε πολλές άλλες γλώσσες.

Πέθανε στην Αλεξάνδρεια από καρκίνο του λάρυγγα ακριβώς την ημέρα των γενεθλίων του σε ηλικία 70 χρονών. Το διαμέρισμά του Καβάφη έκτοτε έχει μετατραπεί σε μουσείο και διαθέτει αρκετά από τα σκίτσα του Καβάφη και πρωτότυπα χειρόγραφα, καθώς επίσης και πολλές φωτογραφίες και πορτραίτα του Καβάφη.

~Μανώλης Αλυγιζάκης

 

6 Replies to “Κωνσταντίνος Καβάφης”

  1. Καλέ μου Μανώλη, σ’ευχαριστώ πολύ, γι’αυτή σου την προσφορά, προς το μεγάλο Αλεξανδρινό, ιδιαίτερα για την αναφορά σου στον ισχυρισμό του Κορτάτου, για την τόσο προσωπική ερωτική ζωή του Καβάφη, άγνωστη ουσιαστικά, σε μας. Αλλά οι άνθρωποι, αρέσκονται να κοιτούν από την κλειδαρότρυπα, μήπως ανακαλύψουν κάτι ,που τροφοδοτεί την περιέργειά τους και αφήνουν την αλήθεια των ανοιχτών οριζόντων, απροστάτευτη κι απαρρηγόρητη! Στην υψηλή του ποίηση ας σταθούμε…να μάθουμε, να περιφανευτούμε!

  2. Καλή μου φίλη Τζένη, σ’ ευχαριστώ πολύ. Ναι στην ανεκτίμητή του προσφορά στα νεοελληνικά γράμματα πρέπει να εστιαστούμε και να μάθουμε και να περιφανευτούμε. Απλά το ανέφερα για να υπογραμμίσω το γεγονός ότι πάντα υπάρχει και μια άλλη άποψη την οποία οι περισσότεροι αγνούν. Καλό σου βράδυ απ’ το μακρινό Βανκούβερ!

  3. Όσα και να γράψει κανείς για τον Καβάφη λίγα θα είναι. Εδώ όμως αυτά που γράφεις εσύ, αγαπητέ φίλε Μανώλη, είναι λίγα και καλά. Πολύ καλά μάλιστα. Στο λέω εν πλήρει επιγνώσει, διότι έχω ασχοληθεί πολύ με τον μεγάλο αυτόν ποιητή, που του άξιζε 100% βραβείο Νόμπελ. Είμαστε περήφανοι που ποιητές μας έχουν δώσει στην Ελλαδίτσα 2 Νόμπελς. Είμαστε ταυτόχρονα περήφανοι για τον Καβάφη, αν και δεν του το δώσανε τελικά. Οι λόγοι είναι μάλλον γνωστοί και θα τους αποφύγω, επειδή υπάρχει κίνδυνος να παρερμηνευθεί ή άποψή μου και θεωρηθεί λανθασμένα ότι ίσως διατηρώ κάποιο σκεπτικισμό για την τεράστια (τεράστια) αξία των άλλων μεγάλων μας Σεφέρη και Ελύτη. Υπήρξαν συγκυρίες φυσικά. Το μόνο που θα μπορούσα να πω είναι ότι:
    1/Τα ποιήματά τους μελοποιήθηκαν και τραγουδήθηκαν πολύ διεθνώς και παγκοσμίως, και
    2/ Αν ζούσε σήμερα ο Καβάφης θα το έπαιρνε 100%. και θα ήταν μεγάλο κρίμα, γιατί μεγάλο ρόλο θα έπαιζε όχι τόσο η μοναδική ποίησή του, όσο μία από τις παραμέτρους που συνετέλεσαν στο να μη το πάρει τότε. Ο νοών νοήτω.
    Το τραγούδι που συνοδεύει το κείμενό σου, αγαπητέ Μανώλη, είναι παρα πολύ ωραίο, ειδικά αν λάβουμε υπόψη μας τον υπέρμετρο βαθμό δυσκολίας που έχει η μελοποίηση της ποίησης του Αλεξανδρινού. Κατόπιν τούτου μαζί με το λιτό αλλά περιεκτικότατο -μεγάλο σου χάρισμα αυτό!-και καλογραμμένο κείμενό σου, δεν θα πρέπει να παραλείψουμε να αποδώσουμε τα εύσημα και στους μουσικούς που το συνοδεύουν, με το γνωστό ποίημα, προφανώς μελοποιημένο από τους ίδιους. Με υπόληψη, Άρις Αντάνης

  4. Αγαπητέ και καλέ μου φίλε Άρι σ’ ευχαριστώ πολύ για όλα. Εκτιμώ το λόγο σου που είναι το καλύτερο βραβείο από ένα ποιητή στον άλλλο. Τα περιθώρια που έχω γι’ αυτές τις ενδοσκοπήσεις είναι 1500 λέξεις και παρ’ όλο που όπως καλά γνωρίζεις θα μπορούσε κάποιος να γράφει μέρες ολόκληρες για το έργο (τεράστιο) όπως το είπες των νεοελλήνων μας ποιητών είναι ολιγόλογες, γι’ αυτό και τις ονομάζω “Σύντομες Ανασκοπήσεις”. Σύντομα η επόμενη που είμαι σίγουρος θα σου αρέσει ιδιαίτερα. Καλή σου μέρα από το μακρινό Βανκούβερ. Α, και πριν το λησμονήσω σχεδιάζω, σοβαρά αυτή τη φορά, ένα ταξίδι στην Αυστραλία τον ερχόμενο Ιανουάριο. Κι αν πράγματι το κάνω, θα μας δοθεί η ευκαιρία να σφιξουμε ο ένας το χέρι του άλλου.

  5. Φίλε μας Μανώλη,
    Σε ευχαριστώ κι εγώ για το σχόλιό σου και για όσα μας προσφέρεις. Περιμένουμε και το επόμενο πόνημά σου.
    Πάντως χαμογέλασα και λίγο γιατί προφανώς με φαντάζεσαι στην Αυστραλία, αλλά… πού τέτοια τύχη! Σας ζηλεύω κι εσένα και τον Ιάκωβο που διαπρέπετε στον Καναδά και στην Αυστραλία, αντίστοιχα. Εγώ μένω στο Μαρούσι, Ελλάδα, όπου η κατάσταση έχει γίνει αφόρητη πλέον, εδώ και χρόνια, με αποκορύφωμα την περίοδο από τον Ιανουάριο 2015 και εντεύθεν. Πιο πριν υπήρχαν και καλοί και κακοί. Τους κακούς τους πολεμούσαμε. Τώρα υπάρχει το ΤΙΠΟΤΑ. Και το ΤΙΠΟΤΑ πώς να το πολεμήσει κανείς;
    Η σύζυγός μου είναι Αγγλίδα από το Μάντσεστερ. Της πρότεινα να πάμε Αγγλία και ποια ήταν η απάντησή της! “Άμα θες να πας Αγγλία πήγαινε μόνος σου. Εγώ εδώ στην Ελλάδα θα ζήσω και εδώ θα πεθάνω”. Ε! άμα ακούς τέτοια λόγια για την πατρίδα σου, όσο κι αν ντρέπεσαι για το χάλι της, καμαρώνεις κιόλας και αισιοδοξείς.
    Στην Αυστραλία βέβαια είναι ο Ιάκωβος και εάν παραφράσουμε το γνωστό μαθηματικό αξίωμα και πούμε : “Οι προς τρίτον φίλοι και μεταξύ των φίλοι”, αν σφίξετε τα χέρια, θα νιώσω κι εγώ τη θέρμη.
    Με υπόληψη και φιλία
    Άρις

  6. Αγαπητέ Άρι, καταλαβαίνω απόλυτα για το χαμόγελό σου, ναι, δεν γνωρίζω γιατί σε νόμιζα πολίτη της Αυστραλίας, δεν πειράζει όμως όλοι είμαστε πολίτες του κόσμου, όπου κι αν ζούμε. Πολύ σωστά που νοιώθεις περήφανος μετά το σχόλιο της συζύγου σου, κι εγώ το ίδιο θα ένοιωθα. Ίσως μας δοθεί η ευκαιρία κάποια στιγμή να συναντηθούμε στην πατρίδα που έρχομαι κάθε χρόνο. Καλημέρα από το μακρινό Βανκούβερ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *