Ραχήλ Λιπστάιν

Share

Rachel Lipstein

(απόσπασμα από το κεφάλαιο:
Οι Εβραίες του ‘πύρινου κύκλου’)

©Δρ Πιπίνα Δ. Έλλη  
(Dr Pipina D. Elles)

Ο Καζαντζάκης με το που γνωρίζει την ‘Οβραία’ Ραχήλ[1], την αποκαλεί ‘‘Mitkampherin’’ (Συμπολεμιστίνα), και θεωρεί ότι ‘‘οι Οβραίοι είναι το αλάτι της γης’’[2].  Η Ελένη Καζαντζάκη, γράφει κάποιες σκέψεις της για την Ραχήλ, για την οποία λέει, ότι παρόμοια με την  Γαλάτεια και την αδερφή της Έλλη, έσπρωχναν τον Ν. Καζαντζάκη να αναλάβει πολιτικό αγώνα.  Αντίθετα πιστεύει ότι η Έλσα Λάγκεν  -επίσης Εβραία-, ‘‘…ένιωθε και σεβόταν τη φύση του”[3]. 

Η Ραχήλ το 1922

Ο Καζαντζάκης, στις 10/10/1922, γράφει από το Βερολίνο και στον Εμμανουήλ Παπαστεφάνου, για την εντύπωση που του προξενεί η γνωριμία του με τη Ραχήλ, αλλά περισσότερο, ίσως  για να τονίσει την βαθιά ανταπόκρισή της. “Προχτές φέβγοντας από ένα συνέδριο παιδαγωγικό, γνώρισα μια ρούσα οβραία, νεότατη φλογερή ποιήτρια.  Μιλήσαμε. Ξαφνικά στράφηκα απότομα και της είπα: “Ραχήλ, ο Θεός κραβγάζει μέσα στην καρδιά μας: “Βοήθεια!” Δεν τον ακούς;”  Έφριξε. Αργότερα μου είπε: “Ποτέ λόγος δεν άσπασε στην καρδιά μου με τόση ορμή!  Χρόνια ένιωθα μιαν αγωνία μέσα μου και δεν ήξερα από πού ερχόταν.  Και τόρα, όλα είναι διάφανα και βλέπω.  Μέσα στην πέτρα και στο σκουλίκι, μέσα απ’ τα νερά κι απ’ τα κορμιά, ο Θεός ανασηκώνεται και φωνάζει: Βοήθεια!  Σα να θάψαμε ένα ζωντανό και τόρα τονε γρικούμε να καταχτυπάει την άρκλα του κορμιού μας και να φωνάζει!”[4]. 

Στο βιβλίο του  Αναφορά στον Γκρέκο, κεφ. ΚΕ’, Βερολίνο-Μια Οβραία, (σσ. 354-358), ο Ν. Καζαντζάκης την ονομάζει Σαρίτα και γράφει γι’ αυτήν στις “2 του Οχτώβρη”: “Με λεν Σαρίτα κι είμαι Οβραία και γράφω ποιήματα”, γράφει ο ποιητής και την παρομοιάζει με τη στάμνα που φίλευε άγιον, με δροσερό νερό, και δεν του επέτρεπε να σμίξει με τον Θεό, και που  τελικά την έσπασε για να λυτρωθεί από αυτήν.  Λέει λοιπόν ο Καζαντζάκης για την Ραχήλ: “Τό ‘ξερα το σταμνάκι αυτό το δικό μου είναι το μικρό αδάμαστο κορμί της Οβραίας· αν θέλω κι εγώ να σμίξω με το Θεό μου, αυτό το κορμί που μπαίνει ανάμεσα, πρέπει να εξαφανίσω” (σ. 358).  Την απομάκρυνε λοιπόν από κοντά του για να συγκεντρωθεί στο γράψιμό του[5].

Υπογραφή Ν.Καζαντζάκη σε γράμμα προς τη Ραχήλ που την αποκαλεί “Πολυαγαπημένη”.

Ο ποιητής που συνάπτει ερωτικό δεσμό με την Ραχήλ Λιπστάιν  και την  αναφέρει στις σημειώσεις του στις 2, 3, 6, 9, 16, 17, 18 Οκτωβρίου του 1922[6].  Και σε ετούτον τον δεσμό, το ερωτικό πάθος του Καζαντζάκη για την φλογερή Εβραία, δε μετουσιώνεται σε πράξη.  Δικαιολογείται με την ακόλουθη σκέψη: “Αν σμίξουμε σαρκικά, θα νιώσω όλη την πίκρα των σωμάτων που θεν να γίνουν ένα και δε μπορούν’ θα νιώσω τα σύνορα της ηδονής και το έργο μου θά ‘ναι πικρό για τη ματαιότητα της κάθε προσπάθειας…” 

ΕΠΙΣΤΟΛΗ Ν.Κ. ΣΤΗ ΡΑΧΗΛ:
Πολυαγαπημένη,
Γιόρτασα τη 2η του Oκτώβρη διαβάζοντας τους Ψαλμούς σας. Ποτέ δεν αισθάνθηκα και δεν έζησα τόσο βαθιά την τραγική και περήφανη ομορφιά τους. Αλλά δε θέλησα να σας γράψω γιατί αισθανόμουν πιο βαθιά από ποτέ την ακαταλληλότητα και την κενή οίηση των λέξεων. Δεν ξεχνώ ποτέ, αλλά σκέφτομαι κι υποφέρω με τον τρόπο μου, όπως μου το γράφετε με μια τόσο επώδυνη οξυδέρκεια και τρυφερότητα. Mε καταλαβαίνετε τόσο καλά που δεν χρειάζεται να μιλώ.
Πολυαγαπημένη Pαχήλ, δικός σας, για πάντα Nikos

Στις 27/10/1922 γράφει και πάλι για το ίδιο θέμα: “Μα χτες το βράδυ το Mitleid (=οίκτος) πού ‘νιωσε για τα κορμιά μας της εξαφάνισε κάθε δυσπιστία”.  Από την τελευταία φράση φαίνεται ότι ο Καζαντζάκης, πείθει την ερωτευμένη Ραχήλ, για την ματαιότητα της σεξουαλικής πράξης. Μολονότι ο ποιητής δικαιολογεί στη Ραχήλ τη μη ουσιαστικοποίηση της ερωτικής τους σχέσης, δεν την πείθει ωστόσο να μείνει πιστή στον Καζαντζακικό – Πλατωνικό έρωτα, καθώς  αργότερα, η Ραχήλ παντρεύεται και αποκτά ένα παιδί.  Παραμένει ωστόσο αφοσιωμένη φίλη του Καζαντζάκη ως το τέλος της ζωής του και του εμπνέει  κάποιους χαρακτήρες των έργων του όπως: την Ραχήλ στο Τόντα Ράμπα, τη Νοεμή στον Κ. Μιχάλη και την Ράλα στην Οδύσσεια, όπως επιβεβαιώνει και ο Πρεβελάκης στα Τετρακόσια Γράμματα[7].  

Ελένη Καζαντζάκη

Οι επιστολές του Καζαντζάκη για την Ραχήλ, στην Ελένη, δείχνουν την συνέχιση της σχέσης του μαζί της.  Η Ελένη στις 18/2/1924[8], γράφει για τον Καζαντζάκη: “Στην Πομπηΐα στις 18 του Φλεβάρη 1924, αντιγράφει στα τετραδιάκια του ένα γράμμα της Ραχήλ[9]:  “[…] Αλάκερη η πολιτεία, ξαπλωμένη στην παραφρή της θάλασσας, βρωμούσε ψοφίμι” (και πιο κάτω στο ίδιο κείμενο) “[…] Ραχήλ, ποτέ ως σήμερα τα ρουθούνια μου δεν ένιωσαν μεγαλύτερη χαρά, όσο τώρα που μυρίζουμαι τη βρώμα του κόσμου.  Νιώθω ένα θεϊκό γυπαετό ν’ απλώνει τα φτερά του, πεινάει, δεν αγαπάει τους αθρώπους, και συλλογάται τη Ραχήλ, τη Ντίνα, την Ίτκα, σαν Mitgeierinnen (Συν-γυπαετίνες)”. 

Από το Ηράκλειο στις 2/5/1925, ο ποιητής γράφει στην Ελένη Σαμίου, πάλι για την Ραχήλ, την αποκαλεί Νεφρετετέ και λέει ότι του έστειλε μία Γερμανική έκδοση του Gandhi του R. Rolland,  και ότι στην αφιέρωσή της του γράφει τα εξής σε σχέση με τον Gandhi: ‘‘Να άνθρωπος, όχι εσύ που αγαπάς ακόμα τις λέξεις και γράφεις!’’[10] Ο Καζαντζάκης συνεχίζοντας επ’ αυτού, γράφει με περισυλλογή: ‘‘Αυτή η μικρή Οβραία έχει δίκιο.  Μα δεν ξέρει –είναι Οβραία και πολύ νέα- πως δεν είναι σωστό να βάζουμε το ξετύλιγμα της ψυχής μας· εγώ πάντα πολύ δύσκολα, πολύ σιγά ωρίμασα’’.

Η επιστολή αυτή του Καζαντζάκη είναι ιδιαίτερης σημασίας, καθώς αναφέρεται στα σκαλοπάτια της πορείας, που ανέβηκε, αρχίζοντας από την Επιστήμη, περνώντας στη Φιλοσοφία και καθώς τη δεδομένη ετούτη περίοδο της ζωής του, βρίσκεται στο σκαλοπάτι της Τέχνης, πιστεύει ότι θα λυτρωθεί τελικά κι από αυτή, αν της δοθεί ολοκληρωτικά.  Εξελίσσεται ακατάπαυστα και βαδίζει με μεγάλα βήματα στο έργο του της διανόησης, και σε επιστολή του από τη Μόσχα στις 20/12/1925, προς την Ελένη Σαμίου, εκφράζει τη στεναχώρια του για την αξέχαστη φίλη του Ραχήλ, που όπως λέει δεν μπορεί να έρθει στη Ρωσία, γιατί δεν την αφήνουν να περάσει τα σύνορα: ‘‘Αυτή η κοπέλα σπαράζει, αλήθεια, την καρδιά μου. Να μπορούσα να της έκανα καλό! Να μπορούσα μια στιγμή να την κάμω να χαρεί και να γελάσει’’[11]. 

Η Εβραία Ραχήλ παραμένει φίλη του Καζαντζάκη για πάντα κι ας χώρισαν οι ζωές τους, τόσο γρήγορα.  Κι αυτό αποδεικνύεται πολύ αργότερα, το 1946, όταν διαπιστώνει ότι η Ραχήλ γλύτωσε από τους Ναζί και ζει στη Γαλλία.  Ο Καζαντζάκης της γράφει από την Αθήνα στις 10/1/1946 και έκτοτε επικοινωνούν[12].

* Η ορθογραφία στα κείμενα του Ν. Καζαντζάκη, χαρακτηρίζεται για την ιδιαιτερότητά της.
Φωτογραφικό υλικό από τη σελίδα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης

________________________________
[1] Την Πολωνο-εβραία Rachel Lipstein, τη γνωρίζει στις 2.10.1922. Στη σ. 110,  η Ελένη αναφέρεται  στην τύχη της Ραχήλ, λέει ότι η νέα φυλακίστηκε όταν επέστρεψε στην Πολωνία και ότι αργότερα παντρεύτηκε και απόχτησε ένα γιο, Ε. Καζαντζάκη, Ν. Καζαντζάκης ο Ασυμβίβαστος  ο. π., σσ. 104-110.
[2] Αυτόθι, σ. 110.
[3] Αυτόθι, σ. 89.  
[4] Κυριάκος Μητσοτάκης, Ο Καζαντζάκης μιλεί για το Θεό, Παρουσίαση και σχόλια του ιδίου, Εκδ. Μίνωας, σ. 68.
[5] Ν. Καζαντζάκης Αναφορά στον Γκρέκο, κεφ. ΚΕ’, Βερολίνο-Μια Οβραία, σσ.354-358- 359.
[6] Όπως διαβάζουμε στο βιβλίο της Ελένης Καζαντζάκη: Ν. Καζαντζάκης ο Ασυμβίβαστος, ο. π., σσ. 104-109.
[7] Π. Πρεβελάκης, Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη, ο. π., σ. 13, σημ. 404.
[8]Ε. Καζαντζάκη, Ν. Καζαντζάκης ο Ασυμβίβαστος, ο. π., σ.135.
[9] Ένα απόσπασμα μόνο από τα λόγια του Καζαντζάκη σε σχέση με το γράμμα της Ραχήλ και σε σχέση με την Πομπηία.
[10] Ε. Καζαντζάκη, Ν. Καζαντζάκης ο Ασυμβίβαστος, ο. π., σ. 150.
[11] Αυτόθι, σ. 167.
[12] Όπως πληροφορεί  η Ε. Καζαντζάκη: Αυτόθι, σσ. 513, 518, 555.

6 Replies to “Ραχήλ Λιπστάιν”

  1. Δεν γνωρίζω το λόγο που κανείς δεν σχολίασε αυτό το σπουδαίο άρθρο της Πιπίνας, αλλά ίσως διότι λίγοι πλέον ενδιαφέρονται για τον Καζαντζάκη έστω και αν η ελληνική πολιτεία έχει αφιερώσει το 2017 στον συγγραφέα.
    Συγχαρητήρια Πιπίνα για το υπέροχο μελέτημα. Και για κείνους που δεν γνωρίζουν, η Ραχήλ είναι η γυναίκα από εκείνες που γνώριζε ο Ν.Κ. που επισκέφτηκε τον τάφο του επανειλημμένα. Την πρώτη φορά στάθηκε από μακριά και δεν πλησίαζε. Δείγματα της αγάπης της προς τον Νίκο, και το ότι δεν ήθελε να πιστέψει ότι χάθηκε.
    Επίσης δεν βρήκαμε τελικά ποιος ήταν ο πατέρας του γιου της Ραχήλ, Άλεξ. Ενδείξεις είναι ότι το όνομα Άλεξ του αποδόθηκε για συντομία παρ’ όλο που ονομάστηκε Αλέξανδρος. Ένα δείγμα ότι είχε ελληνική καταγωγή.
    Επίσης σε μια επιστολική επικοινωνία μεταξύ Ν.Κ. και Ραχήλ μιλάνε για τον “γιο”… του οποίου έχω και περισσότερες από μια φωτογραφία που ακόμη δεν τις έχω δημοσιεύσει. Πάντως υπάρχουν πιθανότητες ότι ο Άλεξ ήταν του Νίκου γιος αλλά πλέον εφόσον έχουνε φύγει από ζωής η Ραχήλ, ο Νίκος και ο Άλεξ δεν είναι εύκολο ν’ αποδειχθεί.

    Μπράβο και πάλι Πιπίνα

    Ιάκωβος

    1. Αγαπητέ μου Ιάκωβε… Αισθάνομαι εντροπή που δεν μπόρεσα να δω την εξαιρετικά επιμελημένη έκδοση του κειμένου μου, στην “Διασπορική”! Σε ευχαριστώ πολύ για το σχόλιό σου… και ειλικρινά ετούτο και της Τζένης αρκούν… Δεν θα πω περισσότερα εδώ για την ¨στενή” σχέση του “μονιά” Ν. Καζαντζάκη, όχι μόνο με την Ραχήλ αλλά και εν γένει με τις διάφορες γυναίκες που έζησαν πολύ κοντά του, εξαιρουμένων της Γαλάτειας και της Ελένης. Είναι γεγονός ότι ο Καζαντζάκης απέφευγε συστηματικά την όποια στενή σχέση (διατυπώνεται από τον ίδιο κατ’ επανάληψη, αλλά και τους σύγχρονους φίλους του και κριτικούς του), και επίσης ότι η γλώσσα που χρησιμοποιεί όταν απευθύνεται στις αγαπημένες φίλες του είναι “ερωτική” και δεν έχει σχέση με τον έρωτα καθαυτόν! Κάποια στιγμή θα στείλω στην Διασπορική κείμενα τα οποία πραγματεύονται την ουσιαστική ανάγκη ή ανάγκες του μεγάλου Έλληνα διανοούμενου και οι οποίες δεν έχουν σχέση με τον καθαυτό έρωτα των φύλων, όπως τον γνωρίζουμε ή τον συλλάμβάνουμε. Ο Καζαντζάκης, δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος παρά μια προσωπικότητα με εξαιρετικά προτερήματα και εκκεντρικότητες που συχνά προξενούν μεταξύ άλλων θαυμασμό, δέος και απορία! Η Διδακτορική μου Διατριβή, “Η Γυνάικα στο Θέατρο του Νίκου Καζαντζάκη” διατρίβει με ένταση μεταξύ άλλων, την άποψη, την ανάγκη, την πίστη για την θέση της γυναίκας στην κοινωνία του ξεχωριστού Συγγραφέα μας…

  2. Η αλήθεια είναι ,καλοι μου φίλοι, ότι πάντα υπάρχουν πτυχές απ’την ζωή και το έργο του Καζαντζάκη ,που ανακαλύπτουμε. Δεν ήξερα λεπτομέρειες απο αυτη τη σχέση ψυχής του συγγραφέα , και είμαι ευγνώμων στην Πιπίνα για την εξαιρετική της αναφορά και την τόσο εμπεριστατωμένη. Οφείλω να πω, τιμώντας τον, ότι ήταν αυτός που έρριξε, στην γενιά μας πρώτα, το σπορο της ελεύθερης σκέψης, τώρα αναγνωρίζω εντός μου, ότι εξ αιτίας του έγιναν συνήδηση μέσα μου, οι στίχοι του Βρεττάκου, να …”Είμαι μια επανάσταση μέσα σε κάθε επανάσταση,υπέρ των δικαίων ,που τη σκέπη τους δεν πρεσβεύει καμιά επανάσταση!” Ευτυχώς κάποιοι μεγάλοι του πνεύματος τελικά μας τροφοδοτούν και μπολιάζουν μέσα μας το ασυμβίβαστο, το κέριο και ουσιαστικό, που δεν το βλέπουν τα μάτια, αλλά το αγγίζουν οι ψυχές…Ευχαριστώ την Πιπίνα , τη Διασπορική ,για την αφορμή…

    1. Σε ευχαριστώ Τζένη για το σχόλιό σου… Ελπίζω κάποια στιγμή που θα αναρτηθεί η Διδακτορική μου Διατριβή για τον Νίκο Καζαντζάκη και ηλεκτρονικά, να είσαι σε θέση καθώς και όλοι όσοι ενδιαφέρονται σχετικά με το θέμα (Η γυναίκα στο θέατρο του Ν. Καζαντζάκη) να την κοιτάξουν ή και να την μελετήσουν…

  3. Δεν ξέρω αν το αντιλήφθηκε κανείς, αλλά στην πρώτη φωτογραφία στο επάνω μέρος αυτής της σελίδας εμφανίζεται μπροστά στην προτομή του Καζαντζάκη στο Ηράκλειο η Ραχήλ. Αυτή η φωτογραφία είναι χαρακτηριστική γιατί είναι τραβηγμένη μετά το θάνατό του. Άραγε τι έκανε η Ραχήλ εκεί και γιατί επισκέφτηκε το χώρο;

    1. Η Ραχήλ ήταν πολύ κοντά του όπως και άλλες φίλες του. Όπως εμείς επισκεφθήκαμε τους τόπους με τους οποίους είναι δεμμένη η ιστορία του Καζαντζάκη, παρόμοια και η Ραχήλ. Εν καιρώ και εφόσον θα είναι εφηκτό, θα στείλω στην Διασπορική αποσπάσματα από την Διδακτορική μου Διατριβή, στα οποία με την μέθοδο της συγκριτικής αφαίρεσης, παρουσιάζεται ένα ολοκληρωμένο σχεδόν πορτραίτο του Ν. Καζαντζάκη του φιλόσοφου που ασπάστηκε τον Βούδα και διατήρησε την Χριστιανοσύνη μέσα τουως πολιτιστική κληρονομιά…. Ο μεγάλος του δάσκαλος Νίτσε “του είχε ρουφήξει την ψυχή…” όπως λέει ο Πρεβελάκης….

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *