Το Δίκαιο

“Ψήγματα δικαίου”

Κωνσταντίνος Νίγδελης

Στο άμεσο ερώτημα του κάθε καλόπιστου αναγνώστη, περί του απαραίτητου της παρούσης μελέτης, ειλικρινά αδυνατούμε να απαντήσουμε.

Οι λόγοι προφανείς. Το νομικό καθεστώς στην περιοχή της Καππαδοκίας είναι θέμα μάλλον όχι τόσο εύπεπτο και μόνο, ίσως, να απασχολούσε τους φοιτητές ή τους ερευνητές του αντίστοιχου γνωστικού πεδίου.

Παρόλα αυτά εμείς επιχειρούμε μια πρώτη προσέγγιση από αγάπη για τον τόπο καταγωγής μας, αλλά και από τη βασική πεποίθηση πως εκεί που μεγαλούργησε ο Ελληνισμός και ο χριστιανισμός υπάρχουν πολλά ακόμα μη γνωστά, και μάλιστα αρκετοί θησαυροί της γνώσης.

Βεβαίως ευθύς εξ αρχής να τονίσουμε ότι θα στηριχθούμε κύρια στην υπάρχουσα, αλλά διάσπαρτη βιβλιογραφία του χώρου, τις όποιες αναφορές των ερευνητών, αλλά κυρίως στις προφορικές μαρτυρίες που υπάρχουν και διατηρούνται, ευτυχώς, οι οποίες συλλέχθηκαν τότε από φωτισμένους ερευνητές, λάτρεις της ιστορίας του χώρου της Μικρασίας.

Σπεύδουμε μάλιστα να δηλώσουμε πως τα κενά είναι πολλά. Απλά θα προσπαθήσουμε να καλύψουμε όλο το φάσμα της υπό έρευνας περιοχής καταθέτοντας  μια πρώτη προσπάθεια.

Γενικές παρατηρήσεις

Ευθύς να εξηγήσουμε πως όταν μιλάμε για το νομικό καθεστώς στην περιοχή της Καππαδοκίας, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ορισμένες παραμέτρους ικανές να μας οδηγήσουν αποτελεσματικότερα στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Ή ορισμένα χαρακτηριστικά του χώρου, για να γίνουν πιο κατανοητά αυτά που θα παρουσιασθούν. Που άλλα μεν είναι ισχυρότατα και άλλα λιγότερα δυναμικά αλλά πάντως και σε κάθε περίπτωση δρούσαν καταλυτικά ως διαμορφωτές και του νομικού συστήματος. Και λέμε και του νομικού συστήματος γιατί οι επιδράσεις τούτων των παραγόντων ήτανε αποφασιστικές σε όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Έτσι, για παράδειγμα, ο γεωγραφικός χώρος είναι ένας από τους πλέον βασικούς διαμορφωτές του εθιμικού δικαίου, που στις περισσότερες των κοινοτήτων είχε την ίδια ή μεγαλύτερη ισχύ ακόμα και του υπάρχοντος γραπτού δικαίου. Όπως επίσης ο χρόνος, δηλαδή, για ποια περίοδο θα παρουσιάσουμε τα στοιχεία μας. Οι πηγές πάλι, ένας άλλος  σημαντικότατος παράγοντας. Διότι άλλο τα στοιχεία να παρατίθενται από τον τάδε ερευνητή που ήταν από εκεί και είχε κάποιο επίπεδο μόρφωσης και άλλο το τι ίσχυε εκεί και τότε…και μάλιστα μέσα από τις όποιες μνήμες και τις σχετικές ανθρώπινες ωραιοποιήσεις ή στρογγυλοποιήσεις.

Βεβαίως υπήρχαν και άλλοι παράγοντες, μικρότερης είναι αλήθειας εμβέλειας και αποτελεσματικότητας, αλλά σε κάθε περίπτωση μαζί με τους υπολοίπους συνέβαλαν στην όποια διαμόρφωση του δικαιϊκού συστήματος.

Έτσι λοιπόν έχουμε:

Α – Ο χώρος…

Δηλαδή πού βρίσκεται η περιοχή για την οποία κάνουμε τη σχετική μας έρευνα. Άμεσα μάλιστα παραθέτουμε τις πρώτες μας αιτιάσεις ή καλύτερα διευκρινίσεις, αφού προηγούμενα προσδιορίσουμε πως η Καππαδοκία βρίσκεται στην κεντρική Ανατολία της Μικρασίας, σ’ ένα οροπέδιο μακριά από μεγαλουπόλεις και τα κέντρα αποφάσεων…

Για να γίνει μάλιστα περισσότερο κατανοητό βρίσκεται, σε γενικές γραμμές, λίγο πιο κάτω από την Άγκυρα, λίγο πιο πάνω από τη Μερσίνα,[1] ανάμεσα σε πανύψηλα βουνά που εμπόδιζαν, εκείνη την εποχή τουλάχιστον, κάθε επικοινωνία. Άρα;

Προτού δώσουμε την απάντησή μας να διευκρινίσουμε πως κάθε μετάβαση, ή καλύτερα κάθε μετακίνηση, εκεί και τότε, ήταν περίπου ένα ταξίδι ζωής. Μιας και το δύσβατο του χώρου, το άξυλο της περιοχής, οι τρομακτικές κλιματολογικές συνθήκες  παρουσίαζαν όλες μαζί ένα παράξενο και εκρηκτικό μείγμα για την αποφυγή οποιασδήποτε μετακίνησης -επικοινωνίας.

Και εξηγούμαστε άμεσα μέσα από σχετικά παραδείγματα.

Το Σκούταρι, για παράδειγμα, και παίρνουμε τυχαία μια κοινότητα, ήταν κοντά στην Πόλη. Δηλαδή είχε μια άμεση επικοινωνία και μια συνεχή ροή πληροφοριών…γνώση κάθε νέας εξέλιξης σε κάθε θέμα- έκφανση της καθημερινότητας. Εξάλλου κάθε απορία, περί οποιουδήποτε προβλήματος, μπορούσε να επιλυθεί άμεσα, διακριτικά και αποφασιστικά. Συνεπώς με μια διαμορφωμένη κουλτούρα, κυρίως των αστικών περιοχών, με ό,τι αυτό σήμαινε στην καθημερινότητα και τον τρόπο ζωής. Αντιλήψεις πλέον φιλελεύθερες, αντιμετώπιση των θεμάτων περισσότερο αποφασιστικά και πιο πρακτικά, πίστεις, πεποιθήσεις, ρεαλιστικότερες και στηριζόμενες σε εμφανή στοιχεία…

Η Νεβ –σεχίρ, επίσης, και παίρνουμε επί τούτου μια από τις μεγαλύτερες πόλεις της περιοχής, βρίσκεται κάπου στα βάθη της Ανατολίας, αποκλεισμένη από τα κέντρα αποφάσεων μιας και το οδικό δίκτυο ήταν ανύπαρκτο και επειδή, όπως έχουμε τονίσει, ήταν η οποιαδήποτε μετακίνηση περίπου κάποιος άθλος. Άρα;

Άρα αφενός μακριά από τα κέντρα πληροφόρησης, αλλά αφετέρου αποτελεσματικότερου ελέγχου. Κυρίως αυτού. Για οτιδήποτε. Από τη συλλογή των φόρων, τα θέματα παιδείας,  μέχρι και της εφαρμογής των νέων νόμων…ή της απονομής δικαιοσύνης επί τη βάσει συγκεκριμένων νόμων. Μιας και οι «τοπικοί» άρχοντες όχι μόνο λόγω έλλειψης γνώσης, αλλά πολλές φορές λόγω ιδιοσυγκρασίας και ετσιθελισμού εφάρμοζαν «πολλά και δικά τους». Με τους πολίτες να αποδέχονται τέτοιες αποφάσεις, «γιατί έτσι έπρεπε και έτσι είχαν μάθει».

Αλλά και μη μπορώντας να αντιδράσουν μιας και η «μεγάλη εξουσία»βρισκότανε μακριά, πολύ μακριά.

Άρα με μια διαμορφωμένη κουλτούρα στηριγμένη στη μοίρα-κισμέτ ή γιατί τούτο ή το άλλο  «έτσι το ’θελε ο θεός».

Το γεγονός φυσικά πως υπήρχε ενδεχόμενα διαφορετικό νομικό καθεστώς για μεγάλο χρονικό διάστημα, ή η επίλυση διαφόρων προβλημάτων γινότανε  επί τη βάσει διαφορετικών κανόνων, ήταν θέματα που αφενός μεν δεν κατανοούσαν, αλλά αφετέρου δεν τους επηρέαζαν…Γιατί έτσι «είχαν μάθει από προπάππου και παππού και έτσι θα έπρεπε να πάνε και τα παιδιά τους».

Β – Ο χρόνος…

Δεύτερος σημαντικότατος παράγων για την κατανόηση της  έρευνάς μας είναι και αυτός του χρόνου. Δηλαδή το πότε και  για ποια χρονική περίοδο μιλάμε.

Κατανοητό, πιστεύουμε, μιας και η αναφορά μας θα πρέπει να οριοθετείται και χρονικά.

Έτσι σπεύδουμε να τονίσουμε πως θα μιλήσουμε για το διάστημα που περιλαμβάνεται από τη συνθήκη του Χάττι Χουμαγιούμ, 1839, μέχρι και την «έξοδο» του Ελληνικού στοιχείου στα 1924. Την πλέον, κατά την άποψή μας, δημιουργική περίοδο της  παρουσίας του ελληνικού στοιχείου. Βάσιμα μάλιστα πιστεύουμε πως εκεί και τότε το ελληνικό στοιχείο είχε να επιδείξει τον καλύτερό του εαυτό και πάντως και σε κάθε περίπτωση η περίοδος αυτή είναι από τις πλέον σημαντικές με αρκετές πηγές για τον κάθε ερευνητή.

Γ- Η συνύπαρξη

Ένας τρίτος, σημαντικότατος επίσης παράγοντας, είναι αυτός της εφαρμογής των νόμων σε σχέση και συνδυασμό με τη συνύπαρξη των δυο θρησκευτικών κοινοτήτων. Που ζούσαν μεν αρμονικά σε μεγάλες χρονικές περιόδους αλλά…αλλά πολλάκις και με έντονο το στοιχείο της πίεσης σε δύσκολες περιπτώσεις. Σπεύδουμε μάλιστα, σε μια πρώτη μας αναφορά, η οποία βεβαίως όπως όλα τα ανωτέρω θα αναλυθούν καλύτερα, να πούμε πως η δικαστική μαρτυρία, για παράδειγμα, χριστιανού σε δίκη με αντίδικο μουσουλμάνο δεν ίσχυε… Ή πως σε ορισμένες κοινότητες το μουσουλμανικό στοιχείο προσέφευγε για την εκδίκαση υποθέσεών του στο ελληνικό στοιχείο για το οποίο ήταν βέβαιο πως δεν χρηματιζότανε…

Δ – Η εκκλησία

Για τον ρόλο της έχουν ειπωθεί πολλά και γράφτηκαν ακόμα περισσότερα. Αναλύσεις επί αναλύσεων για τις δραστηριότητές της σε κάθε τομέα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Με δίκαιες κρίσεις, τις περισσότερες φορές, υπερβολικές θετικά ή αρνητικά κάποιες άλλες αλλά σε κάθε περίπτωση η παρουσία της ήταν σημαντική έως και καταλυτική. Να τονίσουμε όμως, σε κάθε καλόπιστο αναγνώστη, πως ανεξάρτητα από τις όποιες δίκαιες ή άδικες αιτιάσεις, ήταν ο φορέας- το όχημα, που μετέφερε στο διάβα του χρόνου σχεδόν αλώβητα τις υποταγμένες μάζες. Με εργαλεία τη γλώσσα, την πίστη, τις παραδόσεις σε όλους τους τομείς…έστω και με τις πλέον απίθανες υπερβολές.

Ε – Το υπάρχον νομικό καθεστώς

Ή αν θέλετε το κυρίαρχο νομικό- κρατικό καθεστώς που μπορεί μεν να ήταν δαιδαλώδες και πολλάκις αυτοαναιρούμενο, αλλά σε κάθε περίπτωση κάποιος οδηγός για την επίλυση των διαφορών, έστω και με προνομιακούς όρους για τους ομόδοξους.

Οι προνομίες, επίσης, που απολάμβανε η εκκλησία και η δυνατότητα εκδίκασης υποθέσεων αστικού κυρίως περιεχομένου που αφορούσαν αποκλειστικά το χριστιανικό στοιχείο.


[1] Μέλπω Μερλιέ,  «Οι Ελληνικές Κοινότητες στη σύγχρονη Καππαδοκίας», Δελτίο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 1ος [ 1977] σ. 31, «…η σύγχρονη Καππαδοκία ορίζεται από τον Άλυ ποταμό…Δυτικά από τη Γαλατία, την αλμυρή λίμνη Τάττα (Τούζγκολ), τη Λυκαονία και τον Ταύρο, Νότια από τον Ταύρο και την Κιλικία, Ανατολικά ορίζεται από το Σάρο ποταμό κι από τον κεντρικό Αντίταυρο, Β.Α από το βόρειο  τμήμα της οροσειράς του Αντίταυρου…

Σχεδόν όλα της τα σύνορα είναι μεγάλα της ποτάμια και βουνά: ο Άλυς,  ο Σάρος, ο Αντίταυρος και ο Ταύρος»


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αγαλλοπούλου Πηνελόπη – Θέμελη Χρυσάνθη, Αστικός Κώδικας και εισαγωγικός νόμος, Θεσσαλονίκη, Αφοί Σάκκουλα, 1999
  • Αναγνωστοπούλου Σια, Μικρά Ασία, 19ος αιώνας –1919 Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα 1997
  • Αποστολόπουλος Φ., «Τρία έγγραφα του Κώδικα Ταβλουσούν της Καππαδοκίας: 1.Αυτοκρατορικό Βεράτι και 2 Επιστολές του Παϊσίου, Μητροπολίτου Καισαρείας», Δελτίο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 1ος [ 1977] σ. 217-239
  • Αρχελάου Ι. Σ., Η Σινασός, ήτοι θέσις, ιστορία, και διανοητική κατάστασις, ήθη, έθιμα και γλώσσα της εν Καππαδοκία κωμοπόλεως Σινασού και σύντομος περιγραφή των εν επαρχίαις Καισαρείας και Ικονίου Ελληνικών κοινοτήτων, Εν Αθήναις 1899 ,
  • Ασβέστη Μαρία, Επαγγελματικές Ασχολίες των Ελλήνων της Καππαδοκίας, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1980,
  • Βαβούσκος Κωνσταντίνος, Εγχειρίδιον Αστικού Δικαίου, Θεσσαλονίκη, Αφοί Σάκουλα 1974
  • Ελευθεριάδης Ρίζος, Συνασσός, ήτοι μελέτη επί των ηθών και εθίμων αυτής, Εν Αθήναις 1879
  • Ευαγγελίδης Τρ. Ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από της ιδρύσεως αυτής μέχρι και σήμερον, (1281-1894). Αθήνα 1894,
  • Ευπραξιάδης Λάζαρος, Το Προκόπι της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, εκδ . Αδελφότητος Προκοπιέων Μακεδονίας Θράκης 1988
  • Ιορδάνογλου Αναστάσιος, «Το Φερτέκι Ικονίου-Κόνυα, και ένα ανέκδοτο Καραμανλήδικο Έγγραφο (1837) για τα τυχερά παιχνίδια», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 2ος [ 1980]
  • Ιστικοπούλου Λήδα, Η Ελληνική ταπητουργία και η ταπητουργός στη Μικρά Ασία 1860-1922, Εστία 2000
  • Ιωακειμίδης Χρίστος, Καππαδοκία, νοοτροπίες και στάσεις σχετικά με τη γυναίκα και το παιδί, Βόλος, Συλ. Καππαδοκών Ν. Μαγνησίας 2005
  • Καρατζά Ελένη, Καππαδοκία, ο τελευταίος ελληνισμός της περιφερείας Ακσεράι Γκέλβερι (Καρβάλης) Αθήνα, εκδ. Γνώση 1985
  • Κελεκίδης Λάζαρος, Τα Φάρασα της Καππαδοκίας, μνήμες Φαρασιωτών γερόντων», Θεσσαλονίκη 2005
  • Κωστάκη Θανάση, το Μισθί της Καππαδοκίας, Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών 1977
  • Κωστάκη Θανάση, Ανακού, Αθήνα Κ.Μ.Σ. 1963
  • Λαμέρα Κ. «Περί του θεσμού των επί τουρκοκρατίας δημογεροντιών», Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδιδόμεον υπό του τμήματος Μικρασιατικών Μελετών της Ενώσεως Σμυρναίων, τόμος 3ος [ 1940]
  • Μαυροχαλυβίδης Γεώγριος,Η Αξός της Καππαδοκίας, τ. 1ος , Αθήνα, Κ.Μ.Σ. 1990
  • Μαυροχαλυβίδης Γεώργιος, Η Αξός της Καππαδοκίας, τ. 2ος Αθήνα, Κ.Μ.Σ. 1990
  • Μερλιέ Μέλπω, «Οι Ελληνικές Κοινότητες στη σύγχρονη Καππαδοκίας», Δελτίο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 1ος [ 1977]
  • Νίγδελης Κ. – Γ. Σταματιάδης, Τα Σύλλατα της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, Σύλλογος Γυναικών Ν. Συλλάτων, 2008,
  • Νίγδελης Κ. -Σ. Κοιμίσογλου, Η Μαλακοπή της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, εκδ. Δήμου Συκεών, 2003
  • Νίγδελης Κ.- Σ. Κοιμίσογλου, Το Ανταβάλ της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, εκδ. Δήμου Συκεών 2003
  • Νίγδελης Κων/νος, Τα Φλογητά της Καππαδοκίας, Θεσσαλονίκη, εκδ. Νομαρχίας Χαλκιδικής 2006
  • Νίγδελης Κωνσταντίνος, Καππαδοκία Δρώμενα Γάμου, Θεσσαλονίκη, Κέντρο Ιστορίας Δήμου Συκεών, 2009
  • Νίγδελης Κωνσταντίνος, Χαμιδιέ (Μουραντιέ), Διαβατά, Ιερά Μητρόπολη Νεαπόλεως-Σταυρουπόλεως 2007
  • Νικολαϊδης Δημήτριος, Παράρτημα των Οθωμανικών Κωδίκων, Κωνσταντινούπολη 1873
  • Ρίζος Σεραφείμ, Η Σινασός Αθήνα, Κ.Μ.Σ 2007, σελ 110
  • Σέμπη Ζωή, Το Βιλαέτι Θεσσαλονίκης κατά την περίοδο των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων(Τανζιμάν) 1839-1876, Θεσσαλονίκη, Α.Π.Θ. 1998
  • Σταματόπουλος Κ., «Στοιχεία από την ιστορία των Ελληνικών χωριών στις εκβολές του Μαιάνδρου», Β Πανελλήνιο Συνέδριο για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας, Α.Π.Θ. 1994
  • Τζιούτζια Ελένη, Μαλακοπή Καππαδοκίας, μέσα από πηγές, έγγραφα και μαρτυρίες, Θεσσαλονίκη, Ναύς 2007
  • Τσαλίκογλου Εμμανουήλ, «Λαογραφικά Φλαβιανών Καισαρείας της Καππαδοκίας», Μικρασιατικά Χρονικά σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων τ.13ος [1967]
  • Τσαλίκογλου Εμμανουήλ, Ελληνικά Εκπαιδευτήρια και ελληνορθόδοξοι κοινότητες της περιφερείας Καισαρείας, βάσει των εις τα Γενικά Αρχεία του κράτους Κωδίκων, Αθήνα, Κ.Μ.Σ. 1976
  • Φαρασόπουλος Συμεών, Τα Σύλλατα, Μελέτη του νομού Ικονίου υπό Γεωγραφικήν Φιλολογικήν και Εθνολογικήν έποψιν, Εν Αθήναις 1895
  • Χιτίρογλου Παύλος, Επίσημα Οθωμανικά έγγραφα αναφερόμενα εις την ιστορίαν της Κύπρου, Λευκωσία, Κ.Ε.Ε. 1971
  • Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων τ. 1ος 1939
  • Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων, τ. 3ος 1940
  • Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων, τ. 9ος 1961
  • Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων, τ.11ος 1964
  • Μικρασιατικά Χρονικά, σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων, τ.12ος 1965
  • Μικρασιατικά Χρονικά σύγγραμμα περιοδικόν εκδ. Ενώσεως Σμυρναίων τ.13ος 1967
  • Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 1ος 1977
  • Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 2ος 1980
  • Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 4ος 1983
  • Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 7ος 1988
  • Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος 9ος 1992

Μαρτυρίες

  • Αλτίογλου Γεσθημανή (Ανακού),
  • Καλλινικίδης Γεώργιος (Ανταβάλ),
  • Μαυροπούλου Ελευθερίας (Μαλακοπή)
  • Μιχαηλίδου Δέσποινα (Μαλακοπή)
  • Νίγδελη Ελευθερία (Μαλακοπή- Αξό),
  • Νίγδελης Μελέτιος (Μαλακοπή),
  • Νικηφορίδης Πρόδρομος (Δήλα)
  • Ξηροστυλίδου Ελισάβετ (Σύλλατα),
  • Σαρμουκασίδης Ευστάθιος (Νεβ Σεχίρ),
  • Σταματιάδης Γιάννης (Σύλλατα),
  • Σωτηρίου Μαρία (Σιβριχισάρ),
  • Τελλόγλου Δέσποινα (Σεμένδερε),
  • Τζουτζόγλου Κοσμάς (Αγιρνάς),
  • Τσιτσόπουλος Βασίλειος (Φλογητά),
  • Χατζημπαλή Μαγδαληνή (Αξός)

Leave a Reply