Ο μηχανισμός του Ήρωνα

Share

Αλέκος Αγγελίδης

Ο μηχανισμός που δουλεύει με κέρματα και μας δίνει καφέδες, σοκολάτες, σάντουιτς, εισιτήρια ή ανοίγει το τηλέφωνο, βάζει μπρος στο πλυντήριο, ανοίγει τη συσκευή του γκαζιού, μας ζυγίζει αυτόματα ή ενεργοποιεί τα ηλεκτρονικά μας παιχνίδια, ένα σύστημα δηλαδή που σχεδόν αποτελεί το σύμβολο της εποχής μας, επινοήθηκε και πρωτοκατασκευάστηκε απ’ τον Έλληνα μαθηματικό, φυσικό, συγγραφέα και μεγάλο εφευρέτη Ήρωνα, ο οποίος έζησε στην Αλεξάνδρεια κάπου ανάμεσα στο 100 π.Χ. και στο 100 μ. Χ..
Το μηχανισμό αυτό σχεδίασε ο Ήρωνας για να τοποθετηθεί στους ναούς και να δίνει αγιασμένο νερό (‘’ιερόν ύδωρ’’) στους πιστούς έναντι αμοιβής και εξίσου σε όλους.
Το νερό έρχονταν σ’ ένα μεταλλικό σφαιρικό δοχείο από έναν οριζόντιο σωλήνα, που το διαπερνούσε και χρησίμευε και σαν άξονας στήριξής του. Το σφαιρικό δοχείο έφερε στο κάτω μέρος του μικρό σωλήνα εξόδου. Το επάνω άκρο του σωλήνα αυτού βρίσκονταν ψηλά μέσα στη σφαίρα και το ύψος του συνέπιπτε με την επιφάνειά του νερού, που βρίσκονταν μέσα στη σφαίρα κι όταν αυτή βρίσκονταν σε ισορροπία και ηρεμία. Η είσοδος του νερού απ’ τον οριζόντιο άξονα ελέγχονταν μ’ ένα πώμα που ήταν εφαρμοσμένο σ’ αυτόν.

Όταν η σφαίρα βρίσκονταν σε ακινησία, το πώμα έφραζε την οπή του άξονα και το νερό δεν έμπαινε σ’ αυτήν. Τότε η επιφάνειά του δεν ξεπερνούσε το επάνω άκρο του σωλήνα εξόδου. Όταν, όμως, ρίχνονταν από μια εγκοπή κάποιο νόμισμα, ας πούμε μια δραχμή, το βάρος του κέρματος πίεζε κάποιο ευαίσθητο μοχλό που βρίσκονταν στην πορεία του και ο οποίος ήταν κατάλληλα συνδεμένος με το πώμα. Έτσι, μετατοπίζονταν το πώμα κι άφηνε το νερό να τρέχει μέσα στη σφαίρα και να ξεπερνάει το ύψος του σωλήνα. Το επιπλέον νερό έτρεχε μέσα σε ένα κύπελλο που ήταν τοποθετημένο κάτω απ’ τη σφαίρα. Μόλις, όμως, το κέρμα στην πορεία του προς τα κάτω ξέφευγε απ’ τον ευαίσθητο μοχλό, το πώμα επανέρχονταν στη θέση του και η ροή του νερού σταματούσε αμέσως, Έτσι, όποιος είχε δραχμή έπαιρνε ‘’ιερόν ύδωρ’’, όποιος δεν είχε έβλεπε τους άλλους πώς αγόραζαν ακριβοδίκαια τη χάρη των θεών.

Ο Ήρωνας ήταν πραγματικά μια μεγάλη και σπάνια φυσιογνωμία, που ξεχώριζε κι ακτινοβολούσε σ’ όλους τους τομείς της επιστήμης και της τεχνολογίας. Έδειξε στους συγχρόνους του, πώς είναι δυνατό να μετρηθεί η απόσταση της Αλεξάνδρειας απ’ τη Ρώμη με βάση την έκλειψη του ηλίου.

Εκτός απ’ τα ενδιαφέροντα βιβλία που έγραψε, όπως μαθηματικά, μηχανικά, κατοπτρικά, βελοποιητικά κλπ. κλπ. σχεδίασε και κατασκεύασε πολλές και χρήσιμες μηχανές. Έκανε μηχανισμό σύνθλιψης των καρπών της ελιάς για την ευκολότερη εξαγωγή του λαδιού και κατασκεύασε βιδωτό πιεστήριο για το πάτημα των σταφυλιών. Επίσης, αυτός πρώτος επινόησε και κατασκεύασε μηχάνημα κοπής ξύλινων βιδών και παξιμαδιών. Αν σκεφτούμε, ότι οι βίδες και τα παξιμάδια χρησιμοποιήθηκαν 16 αιώνες αργότερα, θα δούμε πόσο πιο μπροστά απ’ τους συγχρόνους του ήταν ο Ήρωνας.

Για τον εξοπλισμό των στρατιωτών έκανε το δυνατό για την εποχή του τόξο των δύο καμπυλών. Ένωσε τα δυο μακριά και λεπτά κέρατα ενός ζώου και συνέδεσε τις άκρες τους με γερή χορδή από ειδικά κατεργασμένα νεύρα μεγάλων ζώων. Έτσι, ο στρατιώτης που είχε το τόξο του Ήρωνα ήταν δυνατός και ασυναγώνιστος.

Μια απ’ τις περίεργες ανακαλύψεις του είναι και η αυτόματη ‘’κλειδαριά’’, η οποία μπορούσε μόνη της να ανοιγοκλείνει τις τεράστιες πόρτες των ναών. Το μόνο που χρειάζονταν ήταν μια φωτιά μέσα στο ναό. Και φωτιές άναβαν τότε οι ιερείς πάνω στους βωμούς για τις καθιερωμένες λατρευτικές θυσίες.

Κάτω απ’ το βωμό ο Ήρωνας σκέφτηκε να βάλει ένα μεγάλο μεταλλικό δοχείο, το οποίο περιείχε απλό αέρα. Με τη φωτιά που προετοίμαζαν οι ιερείς για τις θυσίες ο αέρας ζεσταίνονταν και μόνος του προωθούνταν με μια σωλήνωση σ’ ένα δοχείο γεμάτο με νερό όπου βρίσκονταν τοποθετημένο στο υπόγειο του ναού και κάτω απ’ τις μεγάλες πόρτες της εισόδου.

Ο αέρας, διαστελλόμενος συνεχώς, πίεζε μέσα στο δοχείο το νερό, το οποίο ξεχείλιζε σ’ ένα σωλήνα, μέσα απ’ τον οποίο έφτανε και χύνονταν σ’ έναν κουβά. Ο κουβάς ήταν κρεμασμένος κατάλληλα με σκοινί και τροχαλίες στη βάση των φύλλων της πόρτας, τα οποία παρέσυρε σιγά-σιγά με το βάρος που αποκτούσε διαρκώς, καθώς περισσότερο νερό χύνονταν μέσα του και άνοιγε.

Οι προσερχόμενοι ‘’πιστοί’’ που περίμεναν απ’ έξω, ώσπου να ετοιμάσουν οι ιερείς μέσα στο ναό τα της θυσίας και να τους επιτρέψουν την είσοδο, καθώς έβλεπαν να ανοίγουν οι πόρτες μόνες τους, χωρίς καν την παρουσία ιερέα, ένιωθαν κάποιο δέος και πίστευαν πως θεία δύναμη τις άνοιγε γι’ αυτούς. Όταν οι σπονδές τελείωναν και η φωτιά έσβηνε, ο αέρας κρύωνε και συστέλλονταν, το νερό ξαναγύριζε στη θέση του, ο κουβάς αλάφραινε και οι πόρτες ξανάκλειναν μόνες τους.

Δεν είναι γνωστό πόσες απ’ τις πολυάριθμες εφευρέσεις του Ήρωνα χρησιμοποιήθηκαν στη μετέπειτα τεχνολογία. Είναι, όμως, σίγουρο πως πάρα πολλές απ’ τις σύγχρονες μηχανές θα έχουν σε κάποιο σημείο τους και κάτι απ’ τις επινοήσεις του μεγάλου Έλληνα εφευρέτη.

Δυστυχώς οι ανακαλύψεις και τα έργα του Ήρωνα, παρ’ ότι λίγο ή πολύ εφαρμόστηκαν διεθνώς, δεν προβλήθηκαν απ΄ τους μεταγενέστερους Έλληνες όσο έπρεπε και ενώ ακούμε και θαυμάζουμε το Λεονάρδο Νταβίντσι, αγνοούμε τελείως τον μεγάλο μας σοφό απ’ την Αλεξάνδρεια.

© Αλέκος Αγγελίδης