Σύγκριση των επών

Share

Σύγκριση των επών:

  1. Ο Διγενής Ακρίτας

(ελληνικό, μεσαιωνικό έπος της Βυζαντινής περιόδου),
με το Τουρκικό έπος του 16ου αι.,

  1. The Book of Dede Korkut

(Σύγκριση των δύο λαών: ομοιότητες, ανομοιότητες, αντιλήψεις, χώρος και χρόνος)

©Πιπίνα Έλλη (Dr Pipina Elles)
Από το Β’ Τόμο
της τετράτομης σειράς
Μελέτες και άλλα
(Πρώτο  σχήμα του κειμένου
Μελέτη
για το πτυχίο ‘Μάστερ’ (1997)
Πανεπιστήμιο του Σύδνεϋ
Σύδνεϋ 15/10/1997)

 

Πρόλογος

Στο πόνημα ετούτο επιχειρείται  η σύγκριση δύο επών: του τουρκικού: The Book of Dede Korkut και του ελληνικού της Βυζαντινής περιόδου: Ο Διγενής Ακρίτας.

Θα εξεταστούν εν συντομία τα επί μέρους στοιχεία για τη διαπίστωση των ομοιοτήτων, ανομοιοτήτων και αντιλήψεων των λαών που δημιούργησαν τα έπη αυτά καθώς επίσης  ο χώρος και ο χρόνος της δημιουργίας τους, όπως  αυτά συμπεραίνονται  από τις έρευνες των διαφόρων μελετητών.

Για την εργασία αυτή χρησιμοποιήθηκαν τα βιβλία:

Faruk Sumer, Ahmet E. Uysal, Waren S. Walker: The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic, University of Texas, Pres Austin 1991.

Βασίλης Χ. Μάκη, Διγενής Ακρίτας, Μελέτη, Σύνθεση, Σχόλια, Σημειώσεις, Αθήνα 1979

Για την εξέταση του κειμένου του έπους Ο Διγενής Ακρίτας, χρησιμοποιήθηκε το χειρόγραφο της Άνδρου.

Παρατίθενται ο πρόλογος και ο κατάλογος των ιστοριών (legends, τίτλοι και σελίδα) με τη σειρά που αυτές παρουσιάζονται στο έπος: The Book of Dede Korkut, a Turkish Epic.

Prologue p.3

Legend I: The story of Bugach Khan. Son of Dirse Khan, 9

Legend II: The Sack of the House of Salur Kazan, 23

Legend III: The Story of Bamsi Beyrek, Son of Kam Bure, 40

Legend IV: The Story of the Capture of Uruz Bey, Son of Kazan Bay, 70

Legend V: The Story of Delu Dumrul, Son of Duha Koja, 89

Legend VI: The Story of Kan Turali, Son of Kanli Koja, 98

Legend VII: The Story of Yigenek,  Son of Kazilik Koja, 115

Legend VIII:  The Story of Basat, Killer of the One-Eyed Giant, 122

Legend IX: The Story of Emren, Son of Begil, 134

Legend X: The Story of Seghrek, Son of Ushun Koja, 145

Legend XI: The Story of Salur Kazan’s Captivity and His Rescue by His Son Uruz, 156

Legend XII: The Story of the Revolt of the Outer Oghuz against Inner Oghuz and of the Death of Beyrek, 168

 

Στο κείμενο χρησιμοποιούνται  κάποτε οι συντομογραφίες:

D.Κ.  για το έπος: The Book of Dede Korkut,

Δ.Α.  για το έπος: Ο Διγενής Ακρίτας

Α.Τ.  για τον τίτλο: Ακριτικά Τραγούδια

αι.    για τη λέξη: αιώνας

στιχ. για τη λέξη: στίχος

 

Το έπος, Ο Διγενής Ακρίτας[1] : Πηγές, ιστορικά στοιχεία:  Σύμφωνα με τον Βασίλη Μάκη[2], το έπος Ο Διγενής Ακρίτας δεν είναι έμμετρη ιστορία. Οι διάφοροι ωστόσο ερευνητές  πιστεύουν ότι έχει ιστορικό πυρήνα, ότι καθρεφτίζει μία ορισμένη ιστορική εποχή, ότι υπάρχουν εντός αυτού άτακτα ιστορικά στοιχεία και ότι επικρατεί κάποια ανομοιογένεια. Κατά την άποψη του Μαυροκορδάτου, το κείμενο συνδυάζει στιγμές  ή απόψεις ιστορικών γεγονότων και περιέχει μυθιστορηματικά στοιχεία, με σκοπό να ζωγραφίσει με οικουμενικό χαρακτήρα τους αγώνες του Βυζαντίου, στα Ανατολικά σύνορα[3].

Ο κύριος ήρωας του έπους, ο Διγενής Ακρίτας, χαρακτηρίστηκε ποικιλοτρόπως, όπως άλλωστε και το ομώνυμο έπος.  Ο Φάνης Μηχαλόπουλος[4] τον αποκαλεί «Εθνικό Πολεμάρχη», καθώς και παρά το γεγονός ότι ήταν Ελληνοάραβας, θεωρήθηκε Έλληνας που υποστήριζε εντός της Βυζαντινής πραγματικότητας τη γη της φυλής του, της ελληνικής, ενάντια στους επιδρομείς της, εχθρούς ή ληστές.

Ως Διγενής[5] και ως Ακρίτης[6] ο ήρωας είναι ο πρωταγωνιστής έπους που πιθανόν να γεννήθηκε από τα Δημοτικά Ακριτικά Τραγούδια. Έχουν διατυπωθεί διαφορετικές γνώμες επί του θέματος. Ο H. Greguar[7] και ο Ψυχάρης, υποστηρίζουν ότι το έπος προήλθε από το Δημοτικό Τραγούδι. Ο Λίνος Πολίτης[8] πιστεύει, ότι το έπος στηρίζεται στα Ακριτικά Τραγούδια και σε λόγιες πηγές, και τονίζει τις διαφορές του έπους από τα Ακριτικά Τραγούδια. Ο Π. Καλονάρος[9] υποστηρίζει ότι τα Ακριτικά Τραγούδια προήλθαν από το έπος, και ο Θ. Δημαράς[10], θεωρεί ότι μερικά από τα Ακριτικά Τραγούδια προήλθαν από το θρυμμάτισμα του ενιαίου επικού έργου. Απόψεις για την προέλευση του συγκεκριμένου έπους διατύπωσαν και άλλοι μελετητές, μεταξύ αυτών οι:  Κρουμπάχερ και ο Έσελινγκ.

Όσον αφορά τα καθαυτού ιστορικά στοιχεία του έπους του Διγενή Ακρίτα, οι διάφοροι μελετητές διακρίνουν στους ήρωες του επικού κύκλου τους: Νικηφόρο Φωκά, Τσιμισκή, Δούκα, Σκληρό, Βάρδα και άλλους[11].

Στα ιστορικά γεγονότα που ξεχωρίζουν συμπεριλαμβάνονται

α’ Ο εκχριστιανισμός της φυλής Ομάρ[12], ο οποίος στη συνέχεια ταυτίζεται με τον εκχριστιανισμό των Αραβικών φυλών Μπενί, Χαμπίμπ και Αμπού Χαφς, που αφού έγιναν σύμμαχοι των Βυζαντινών, εγκαταστάθηκαν εντός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

β’ Η κατάληψη του Αμορίου της Φρυγίας από τον χαλίφη Μοττασέμ το 838 μ.Χ. ο οποίος με τη συμπεριφορά του κατά των κατοίκων της, εκδικήθηκε την καταστροφή της πατρίδας του Σωζόπετρας, από τον Θεόφιλο (829-842 μ.Χ.)[13] Στο χειρόγραφο Άνδρου[14], αναφέρεται η καταστροφή της Άγκυρας[15] το 837 και του Αμορίου, από τους Σαρακηνούς:

« Ο δε Μουσούρ ο θείος σου εκείνος ο Ταρσίτης
Εις Σμύρνην εταξίδευσεν εις παραθαλασσίαν
Την Άγκυραν εκούρσευσεν, την Ακινάν την πόλιν»

Digenis_Akritas_Athens
“Digenis Akritas Athens” από τον Pitichinaccio – el: Εικόνα: Digenis akritas.jpg. Υπό την άδεια Κοινό Κτήμα μέσω Wikimedia Commons – https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Digenis_Akritas_Athens.jpg#/media/File:Digenis_Akritas_Athens.jpg

Σε ποιο λογοτεχνικό είδος ανήκει το έπος του Διγενή Ακρίτα;  Οι απόψεις των ερευνητών ποικίλουν και ως προς ετούτο. Ο Δημαράς το αποκαλεί μυθιστόρημα[16], ο Μαυροκορδάτος[17] υποστηρίζει, πως εφόσον έχει ως πηγή χρονικό από αραβικές επιδρομές του 9ου αι., ότι είναι είδος χρονικού και ο Στίλπων Κυριακίδης θεωρεί ότι έχει εθνικό χαρακτήρα, όταν λέει: «Το έπος ίσως χρωστά τον εθνικό του χαρακτήρα στη θέση της Ρωμανίας»[18]. Ο  Γ. Λαμπρινός στη μελέτη του για το Δημοτικό Τραγούδι[19], αποκαλεί το έπος του Διγενή Ακρίτα «Χρονικό της Βυζαντινής Ακριτικής εποχής», που εξυπηρέτησε την ελληνική ολιγαρχία «στην Πόλη και στα βάθη της Ασίας».  Το γεγονός ότι το έπος του Διγενή Ακρίτα σε σύγκριση με τα Δημοτικά Ακριτικά Τραγούδια, παρουσιάζεται ως κατώτερο ποιοτικά, ώθησε μερικούς ερευνητές και κριτικούς να υποστηρίξουν ότι δεν είναι έπος, αλλά λόγιο έπος. Εκπρόσωπος αυτής της άποψης είναι ο Δ.Β. Οικονομίδης[20].  Ο δε Σπύρος Μελάς πιστεύει ότι το έπος του Διγενή Ακρίτα το αλλοίωσε ο Βυζαντινός λογιοτατισμός[21]. Σύμφωνα με τον Hesseling[22] το έπος του Διγενή Ακρίτα δίνει την εικόνα του Βυζαντίου στα σύνορά του στη Μ. Ασία, και δρα όπως το Ομηρικό έπος, που εκπροσωπεί τον αρχαίο ελληνικό κόσμο.  Ο Κρουμπάχερ[23] παρομοιάζει το έπος του Διγενή Ακρίτα με το Ομηρικό όσον αφορά τα δραματικά του στοιχεία. Λέει μάλιστα ότι είναι ένα γεγονός «που δείχνει ότι η δραματική τέχνη δεν εξέλιπε από τον ελληνικό λαό. Συνδέεται με ιστορικά και μυθικά πρόσωπα».  Ο Βουτιερίδης υποστηρίζει ότι το έπος Διγενή Ακρίτα μέσα από την απλοϊκότητά του αναδύεται ως ένα σύμβολο ηρωϊσμού,  και ο Greguar[24] υποστηρίζει ότι το έπος του Διγενή Ακρίτα ενεθάρρυνε τους Έλληνες στον αγώνα τους κατά των Τούρκων, το 1821.

Ο Β. Μάκης[25] θεωρεί ότι οι αντιγραφές ή οι διασκευές του αρχέτυπου έπους έγιναν από ψευδολόγους μοναχούς που προσπάθησαν να το κάνουν ηθικολογικό ανάγνωσμα, και ο Ν.Γ.Πολίτης[26] εκφράζει τη γνώμη ότι μέσα στο έπος του Διγενή Ακρίτα «παρακολουθούμε την ιστορική ανάπτυξη της ελληνικής ψυχής».

Η γλώσσα του έπους, Ο Διγενής Ακρίτας : Απόψεις: Το γλωσσικό ιδίωμα του έπους είναι η αρχαΐζουσα των λογίων του 10ου αι. Οι απόψεις των μελετητών ποικίλλουν και ως προς ετούτο το θέμα. Ο Στίλπων Κυριακίδης πιστεύει ότι η γλώσσα του αρχέτυπου έπους ήταν η δημοτική[27]. Για το αρχαΐζον του έπους, ο Βουτιερίδης  πιστεύει, ότι αυτό από μόνο του, μπορεί να μας κάνει να δεχτούμε ότι η παλαιότερη παρασκευή αυτού του έπους είναι «διασκευή κάποιου παλιού κειμένου» και ότι ο διασκευαστής ήταν κάποιος λόγιος, ίσως και κληρικός, καθώς μάλιστα οι πρώτοι στίχοι είναι δωδεκασύλλαβοι, προπαροξύτονοι, δηλ. Ιαμβικοί στίχοι: «Η γλώσσα θυμίζει τη γλώσσα των κλασσικών στιχουργών του ΙΑ’ και ΙΒ’ αι. που η γλώσσα τους απομακρύνεται από την αρχαία», λέει ότι  «Την απλοποιούν»[28]. Κατά τον Σ. Μελά[29] η λόγια γλώσσα στο έπος παραμέρισε την εύπλαστη δημοτική γλώσσα κι αυτή την ίδια τη ζωή[30].

Περιεχόμενο του έπους του Διγενή Ακρίτα-απόψεις: Σύμφωνα με  τον Γεώργιο Ζώρα[31], το έπος περιλαμβάνει συστηματικά τη ζωή του ήρωα, από τους προγόνους του έως τον θάνατό του, και  έχει ιστορικό και διδακτικό ύφος.

Δανείζεται θέματα από τα ακριτικά δημώδη τραγούδια λέει ο Ν. Πολίτης[32], και ο Στίλπων Κυριακίδης[33] θεωρεί ότι ο επικός ποιητής συγκέντρωσε από τα ακριτικά τραγούδια και τις παραλλαγές τους, τις αναφορές στον Διγενή, παρεμβάλλοντας ηθικοθρησκευτικά παραγγέλματα.

Το έπος απέβη διδακτικό και ηθοπλαστικό ανάγνωσμα, από όπου αποβλήθησαν τα ποιητικά στοιχεία των ακριτικών τραγουδιών, όπως συνέβη στο Τραγούδι του Χάρου και του Διγενή[34], όπου ο ήρωας παλεύει ηρωικά, ενώ στο έπος υποτάσσεται μοιρολατρικά. Ετούτη η αλλαγή φαίνεται να σχετίζεται με τις ελληνοχριστιανικές πλέον  αντιλήψεις.

Σύμφωνα με τον Χ. Μάκη[35], το έπος του Δ.Α.  δεν συμπεριλαμβάνει ίσως «ούτε τα μισά» από τα επεισόδια που απαντούν στα Ακριτικά Τραγούδια. Υπάρχει άλλη μία εκδοχή σύμφωνα με την οποία  ο συγγραφέας του έπους ίσως να ακολούθησε όπως και άλλοι σύγχρονοί του, τα πρότυπα των Φράγκικων μυθιστοριών. Γενικά οι μελετητές του έπους αποδέχονται ότι ο συγγραφέας έχει επηρεαστεί άμεσα από τους Βυζαντινούς χρονογράφους και από τον Δυτικό Κόσμο.

Ένα έπος χαρακτηρίζεται από τη συνέχεια και την ενότητα στην υπόθεσή του: Αντίθετα με τον παραπάνω  τίτλο, το έπος του Διγενή Ακρίτα διακόπτεται από παρεμβολές και άλλου είδους ανωμαλίες. Ο ποιητής ο οποίος σχημάτισε το έπος, δούλεψε σε μία ύλη που περιέχονταν σε «αυτοτελή επεισοδιακά άσματα», χωρίς να επιτύχει τελικά την ενοποίησή τους,  «ν’ αφομοιώσει και να συγχωνεύσει», έτσι λοιπόν «Ο κύκλος είναι στενότερος», λέει ο Αριστ. Καμπάνης[36]. Ακόμη και όταν τα επεισόδια του έπους συμπίπτουν με εκείνα των Ακριτικών Τραγουδιών, έχουν διαφορετική πλοκή και περιεχόμενο[37].

Επιρροές στο έπος του Δ.Α. από τους λαούς της Ανατολής και της Δύσης: Κατά τον μεσαίωνα η λογοτεχνία στον ελληνικό χώρο δέχεται επιδράσεις από τους Ανατολικούς λαούς (Άραβες, Τούρκους) από τους Λατίνους (Φράγκους) και από Ανατολικο-Δυτικούς λαούς (Σλάβους).  Με την εναλλασσόμενη  κατοχή αναμειγνύονται οι παραδόσεις, οι θρύλοι, οι μύθοι και τα ιστορικά γεγονότα. Αυτό διαφαίνεται στα ήθη και στα έθιμα των Ελλήνων και των λαών με τους οποίους αναμείχτηκαν και τανάπαλιν.

Ο συγγραφέας ή απλά γραφέας του έπους, παρουσιάζεται να έχει γνώση των αρχαίων συγγραφέων, της Αγίας Γραφής και των σοφιστικών μυθιστορημάτων όπως διαφαίνεται από τις παραπομπές και τη μνεία σχετικών χωρίων. Στο έπος παρουσιάζονται έκδηλες μιμήσεις από το Ομηρικό έπος και κυρίως στην παραλλαγή της Τραπεζούντας. Ο Π. Καλονάρος[38] θεωρεί απομιμήσεις τους στίχους του έπους: Α. 295-300,  όπου παρουσιάζεται ο περίπατος της κόρης και η αρπαγή της από τον  Αμηρά, ανάλογη περίπτωση με εκείνη στο χωρίο της συνάντησης της Ναυσικάς με τον Οδυσσέα[39]. Οι αντιστοιχίες όμως αυτές είναι αρκετά χαλαρές ώστε να θεωρηθούν ακόμη και συμπτώσεις.

Πιθανολογείται επίσης η επίδραση της ιστορίας του Μ. Αλεξάνδρου[40], στο έπος, εφόσον ο θρύλος  του ήταν προσφιλής και κυκλοφορούσε στους Ανατολικούς λαούς,  όπου οι Άραβες και οι Πέρσες αναπλάθοντας γεγονότα της ζωής του Μ. Αλεξάνδρου, ο οποίος είχε συνάψει γάμους με Περσίδες, τον αποκαλούσαν Διγενή από πατέρα Πέρση και μητέρα Ελληνίδα[41].  Πιθανολογείται επίσης η σχέση του έπους με τα έργα: Βίος του Μ. Αλεξάνδρου, Φυλλάδα του Μ. Αλεξάνδρου, Ριμάδα του Μ. Αλεξάνδρου.  Το έπος δέχτηκε επιδράσεις και από τα έργα Βυζαντινών χρονογράφων  όπως: η χρονογραφία του Θεοφάνους[42], η Βίβλος Βασιλειών του Γενεσίου[43], η Χρονογραφία του Μ. Ψελλού[44] και άλλα. Οι περιγραφές του κήπου και του τάφου του Διγενή, προέρχονται από τον Γενέσιο, λέει ο Μαυροκορδάτος, ενώ το όνομα Ηλιογέννητη και το ουσιαστικό Ηλιογέννημα, από τα Αιθιωπικά του Ηλιοδώρου.

 

Επιδράσεις ξένων επών στο έπος του Διγενή Ακρίτα απόψεις: Στο Μωαμεθανικό έπος Sajjid Battal[45], στην εκστρατεία των Σελτζούκων τον 120αι., εγκωμιάζεται ο ήρωας Battal ή Ομάρ και αναφέρεται ο Διγενής «Ακρίτης»  ή «Ακράτας». Ο Α. Α. Βασίλιεφ[46] υποστηρίζει ότι ο ήρωας  στο έπος του Διγενή Ακρίτα προέρχεται από τον ήρωα του Ισλάμ τον Sajjid Battal, του οποίου το όνομα συνδέεται με την μάχη του Ακροϊνού. Ο Μαυροκορδάτος υποστηρίζει ότι το έπος του Διγενή Ακρίτα δέχτηκε τις επιδράσεις των μυθικών παραδόσεων της Μεσοποταμίας που απαντούν στα Αραβικά παραμύθια: Χίλιες και μια νύχτες[47] .

Οι χώρες της Καππαδοκίας δέχονται την επίδραση των Ελλήνων και των Αράβων, των Χριστιανών και των Μωαμεθανών  επί αιώνες έτσι ώστε διάγουν ένα διττό τρόπο ζωής και πολιτισμού. Στο Μωαμεθανικό έπος μαρτυρούνται, ως πηγές, τα Δημώδη Ελληνικά Άσματα, στα οποία υμνούνται οι πολεμικές πράξεις και οι ηρωισμοί των Ακριτών των χωρών αυτών, κυρίως όμως των κειμένων μεταξύ «της Μαλατίας, Ταρσού και Χαρσιανού», σε πολέμους εναντίον των Χριστιανών και Μωαμεθανών  Ακριτών[48].

Σύμφωνα με τον Βουτιερίδη[49], στο έπος του Διγενή Ακρίτα  υπάρχει η παλιά και σύγχρονη παράδοση, ότι το έπος επηρεάζεται από την παράδοση των Αμαζόνων  και ότι ο ποιητής ως Μικρασιάτης  χρησιμοποιεί  αρκετά στοιχεία αυτής της παράδοσης.

Επίδραση του έπους  του Διγενή Ακρίτα στα ξένα έπη. Απόψεις: Το έπος του Δ.Α. δε δέχτηκε μόνον επιδράσεις, αλλά το ίδιο επέδρασε  σε έργα παρομοίου περιεχομένου. Φαίνεται λοιπόν ότι επέδρασε στην Αχηλληίδα[50]  και στον Πτωχοπρόδρομο.

Οι λαοί οι οποίοι ήρθαν σε επαφή με το Βυζάντιο,  γνωρίζουν το έπος του Διγενή Ακρίτα. Οι Σέρβοι το μετέφρασαν στη γλώσσα τους και το χρησιμοποίησαν ως πρότυπο  για τα δικά τους, τα οποία ακολούθως μεταδόθηκαν στους Βουλγάρους, Ρουμάνους και Μικρορώσσους.

Τον 11ο αι. ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος  διαλύει το σώμα των Ακριτών και αυτοί κατά συνέπεια σκορπίζονται και κατευθύνονται προς τις διάφορες εθνικότητες  από τις οποίες πιθανόν να προήλθαν:  στους Άραβες, στους Σλάβους, ενώ οι Έλληνες έρχονται στην Κύπρο, στην Κρήτη και στην Ρόδο. Έτσι εξηγείται η ομοιότητα των επικών τραγουδιών και επίσης το γεγονός ότι στα τρία ετούτα ελληνικά νησιά αναπτύσσεται η ακριτική ποίηση[51].

Ο Γκρεγκουάρ  προβαίνει σε παραλληλισμούς ανάμεσα στα ακριτικά έπη και στα διάφορα αραβικά ποιήματα.  Τα αντιμέτωπα σώματα των δύο φυλών  έχουν πολλά κοινά, αλληλοθαυμάζονται και αλληλοεπηρεάζονται. Κάτι παρόμοιο με τον Γκρεγκουάρ υποστηρίζει και ο Στίλπων Κυριακίδης[52], αναφερόμενος στο Τουρκικό έπος του Κιόρογλου,  ενώ ο Σ. Ιωαννίδης υποστηρίζει ότι το Τουρκικό έπος του Κιόρογλου μιμείται εκείνο του Δ.Α.[53]  Ο Μάκης[54] υποστηρίζει ότι οι Τούρκοι στο έπος του Κιόρογλου, μιμήθηκαν το έπος  του Δ.Α. και απηχήσεις του Βυζαντινού έπους διακρίνονται και στο έπος Πορείες του Σεϊντί Βατάλ.

Οι απόψεις   αυτές δεν θεωρούνται τεκμηριωμένες καθώς δεν έχουν ερμηνευτεί από τα τουρκικά στα ελληνικά ώστε να καταστεί δυνατή μία συγκριτική μελέτη. Υπάρχει σχετική μελέτη από τον Ι. Τ. Ταμπούκη, με τίτλο: Διγενής ο Κιόρογλου, τα συμπεράσματά του όμως κρίθηκαν αυθαίρετα[55].

 

Παραλλαγές και τίτλοι του έπους Διγενής Ακρίτας και του ήρωά του,  όπως προκύπτει από τα μέχρι στιγμής χειρόγραφα[56]:

1.Της Άνδρου: Περί Διγενούς Ακρίτου και των γονέων, Λόγοι Δέκα.

2.Τραπεζούντος: Βασίλειος Διγενής Ακρίτης ο Καππαδόκης, όπως το επέγραψε ο Σ. Ιωαννίδης.

  1. Κρυπτοφέρης: Έπαινοι και τρόπαιον εγκώμιόν τε του τρισμάκαρος Ακρίτου Βασιλείου, ο τίτλος εδόθη από τον E.L.Legrand, και οφείλεται στους δύο πρώτους στίχους του κειμένου.
  2. Της Εσκοριάλ (Ισπανία), άτιτλο (ακέφαλο κείμενο), φέρει τον τίτλο της βιβλιοθήκης στην οποία ευρέθη.

Ο Διγενής Ακρίτας αντιπροσωπεύεται στα παραπάνω χειρόγραφα με τους τίτλους:  Βασίλειος Διγενής Ακρίτας, Ακρίτας, Ακριτιάς, Δ.Α., Έπος περί Ακρίτου. Στα Ακριτικά τραγούδια του Πόντου, ο Διγενής Ακρίτας ονομάζεται: Διόνης, ενώ στα Δωδεκάνησα και στην Κύπρο: Διενής.

 

Χρονολογική τοποθέτηση του έπους του Διγενή Ακρίτα: απόψεις: Ως προς τη χρονολογική τοποθέτηση του έπους του Δ.Α,  οι διάφοροι μελετητές του διαφωνούν, με μία διαφορά  που φτάνει τους δύο αιώνες.

Ο Γκρεγκουάρ[57] στηρίζει τη χρονολογική τοποθέτηση του έπους  μεταξύ του 928-944 μ. Χ.

Ο Βουτιερίδης[58] τοποθετεί το έπος μεταξύ του 1030 και 1081.

Ο Α.Α. Βασίλιεφ[59], τοποθετεί το έπος στο 10ο αι., ομοίως και οι: Σάθας, Legrand και Μηλιαράκης.

Οι απόψεις που αναφέρονται εδώ, είναι απόψεις μέρους του συνόλου των μελετητών του έπους του Δ. Α.  Τελικά το γενικό συμπέρασμα είναι ότι το έπος έχει γραφτεί μεταξύ του 10ου και 12ου αι.

Ο τόπος στον οποίο δημιουργήθηκε το έπος : Τοπωνύμια: Ο χώρος στον οποίο διαδραματίζεται το έπος, είναι «οι γύρω από τον Ευφράτη ποταμό δηλαδή η Καππαδοκία καθώς και οι καλούμενες ευρωπαϊκές χώρες του Ανατολικού Βυζαντινού κράτους που με ένα όνομα καλούνται Ρωμανία», λέει ο Β. Μάκης[60]. «Η περιφέρεια  όπου δρούσαν οι  Αππελάτες, οι εχθροί του Διγενή και ο Διγενής».  «Εις τον Αφράτην ποταμόν, κάπου  εις το  Σαμασάτο» [61] . Πρέπει να είναι στην ακτίνα  των Σαμοσάτων  κοντά στον Ευφράτη ποταμό[62], κατά τον Β. Μάκη.

Η Μικρά Ασία είχε διαιρεθεί σε 17 «Θέματα».  Κοιτίδα των Ακριτικών Επών ήταν τα ορεινά διαμερίσματα της Μ. Ασίας.  Εδώ είναι ζωντανή η Ελληνική Ανάμνηση και παραμένει «άγρυπνο το καθήκον της αμύνης του Βυζαντίου και της Ορθοδοξίας»[63]  λέει ο Μάκης.

Στο έπος αναφέρονται τοπωνύμια όπως ‘Χεριάνα’ από την περιοχή των Χεριάνα[64]  όπου και η ιστορική Λευκόπετρα, όπου είχε τα θερινά του ανάκτορα ο Β. Διγενής Ακρίτας και το οποίο καταστράφηκε ύστερα από την άλωση[65].

Το Βιβλίο του Dede Κorkut : Γνωριμία: Το βιβλίο του Dede Κorkut αποτελεί το Έπος των Oghuz, που είναι από τις κυριότερες ομάδες των Τούρκων, γνωστή ως Tourkomans, κυρίως αφότου ασπάσθηκαν τον οθωμανισμό. Οι Oghuz μετανάστευσαν δυτικά  και εξελίχθησαν στους μεταγενέστερους Τούρκους[66]. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι  και οι  Ottomans είναι οι μετέπειτα απόγονοι των Oghuz[67].

Το έπος των Oghuz περιέχεται στο βιβλίο του Dede Κorkut, και είναι ιδιαίτερα σημαντικό, διότι περιέχει ιστορικά και λογοτεχνικά στοιχεία από τον μεσαίωνα. Το έπος ήταν άγνωστο για μακρά περίοδο και σ’ αυτούς καθαυτούς τους Τούρκους και ο ανασχηματισμός του από την παλαιά τουρκική γραφή στη σύγχρονη, αντιμετώπισε πολύπλοκα γλωσσικά και ιστορικά προβλήματα.  Παρά ταύτα είναι σχεδόν βέβαιο, πώς σχηματίστηκε το έπος, πώς μεταδόθηκε, ποια ήταν τα κύρια πρόσωπα σ’ αυτό και από πιο πολιτιστικό περιβάλλον αναδύθηκε.

 Η ιστορία του   έπους των  Oghuz: Dede Κorkut: Γενικά: Η ιστορία του έπους αρχίζει κάπου στην κεντρική Ασία, την καλούμενη γη των Oghuz[68], όπου ετούτοι, τον 10ο αι., δημιούργησαν δική τους επικράτεια. Τα σύνορά τους εκτείνονταν μεταξύ του ποταμού Ιαξάρτη και δυτικότερα στα παράλια της Κασπίας Θάλασσας, νότια στην Transoxiana και βόρεια  στις στέπες της Aral Θάλασσας. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού  των, στη διάρκεια των επομένων αιώνων, παρέμεινε νομαδικό, ενώ μικρότερο  ποσοστό του ιδίου πληθυσμού  ίδρυσαν πόλεις όπως τις: Karachuk, Saghnak, Sand, Huwasa Yeni Kent. Η άλλοτε γη των Oghuz, ανήκει σήμερα, κατά το μεγαλύτερο ποσοστό της,  στις χώρες Kazac, Uzbek Turkmen: Soviet Socialist Republics.

Τα ιστορικά επεισόδια  του έπους διαδραματίστηκαν στην περιοχή του Syr Darya τον 11ο πιθανόν αιώνα, όπως υποδεικνύουν αρκετά από τα τοπωνύμια στις ηρωικές ιστορίες του, ενώ ο τρόπος ζωής των ηρώων του, αντικατοπτρίζει τον πολιτισμό των Oghuz την συγκεκριμένη περίοδο, στο συγκεκριμένο τόπο. Παρόμοιες ιστορίες  της  Μέσης και της Κεντρικής  Ασίας αναφέρουν τους χαρακτήρες και τα επεισόδια που απαντούν στο έπος του Dede Κorkut, επιβεβαιώνοντας έτσι την ιστορικότητά του.  Οι Oghuz έρχονται σε επαφή με το Ισλάμ, για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια του 10ου αι. Οι κυριότεροι εχθροί τους τον 11ο αι., είναι οι Kipchak Turks, στα βόρεια, και οι «άπιστοι», εκείνοι που δεν είχαν την ίδια με ετούτους, θρησκεία.  Τον 11ο αι. οι Oghuz ασπάζονται τον Ισλαμισμό.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το έπος του Dede Κorkut στην πρώτη μορφή του, περιείχε περιγραφές των Kipchak Turks και των αρχηγών τους. Στα δύο  χειρόγραφα του 16ου αι. υπάρχουν μόνο τα ίχνη των Kipchak Turks. Καθώς οι ορδές των Μογγόλων υπό τον Genghis Khan[69] έφτασαν στις όχθες του αρχαίου Ιαξάρτη ποταμού, το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού των Oghuz μετανάστευσε Δυτικά στο Ιράν, Azerbaijan και Μ. Ασία ή Ανατόλια. Από αυτούς διακρίθηκε η φυλή  Kimik από όπου προήλθαν οι Σελτζούκοι (Seljuk), οι οποίοι άνοιξαν το δρόμο προς τα Δυτικά,  για τις υπόλοιπες 23 φυλές των  Oghuz, τους γνωστούς σήμερα  με το όνομα Turkomans.  Την εποχή της πρώτης καταγραφής  του βιβλίου του  Dede Korkut, οι  Oghuz, είχαν ήδη  χάσει μεγάλο μέρος από την μνήμη τους για την παλιά τους πατρίδα, που εκτεινόταν  κατά μήκος του ποταμού Ιαξάρτη (Syr Darya).

Το έπος του Dede Korkut : Πηγές, Χειρόγραφα: Έρευνα: Η πρώτη μνεία του έπους του Dede Κorkut γίνεται από τον Ebu Bekr Iby Devadari. Δεν έφερε το γνωστό τίτλο, αλλά ονομαζόταν Oghuz Namah (=‘διαφορετική ερμηνεία’). Υπήρχαν λοιπόν διαφορετικές Oghuz Namahs[70], όπως συμβαίνει με τα Ελληνικά και με τα Ρωμαϊκά χειρόγραφα στην Ιταλία, κατά την περίοδο της Αναγέννησης και τις παραλλαγές αυτών.  Παραλλαγές του Oghuz Namah υπάρχουν στη Βιβλιοθήκη της Κωνσταντινούπολης. Το χειρόγραφο του Devadari δε διασώθηκε, παρά μέσα από ένα άλλο έργο του ιδίου, την Ιστορία της Μέσης  Ανατολής[71],   όπου περιγράφεται  το Oghuz Namah και από εδώ φαίνεται ότι το έπος του Dede Κorkut, τοποθετείται χρονολογικά  στο 1ο  τέταρτο του 14ου αι., και πιθανόν στις αρχές του.

Στις αρχές του 14ου αι., οι περισσότερες από τις περιοχές των Τουρκομάνων ενώθηκαν υπό το Mongol Ilhan State και κυβερνήθηκαν από τους απογόνους του Genghis Khan και τους βοηθούς του Great Chan, στην Ανατολική Ασία.  Κέντρο  του Ilhan State ήταν πλέον η Ανατολική Ανατόλια και το Azerbaijan.  Στις αυλές των αρχόντων του Ilhan,  όπως για παράδειγμα του Gazan (1295-1304) και Ulayta (1304-1316), ενθαρρύνθηκε η αναζωπύρωση των παλαιών εθίμων των Μογγόλων και των παλαιών εθίμων των Oghuz.  Ίσως σε ετούτο το περιβάλλον οφείλει τελικά τη γέννησή του, το έπος του Dede Korkut.

Το τελευταίο τέταρτο του 16ου αι., οι Τουρκομάνοι είχαν ήδη ζήσει μακρό χρονικό διάστημα στην Ανατόλια,  ώστε να πιστέψουν τελικά ότι ετούτη ήταν και η πατρίδα των προγόνων τους.  Η δεύτερη λοιπόν παρουσίαση του έπους του Dede Korkut, το τοποθετεί στην Ανατόλια και στη γειτονική Azerbaijan, και εχθροί τους δεν είναι πλέον οι Kipchaks, αλλά οι Georgians, οι Χριστιανοί κάτοικοι της Γεωργίας, και άλλοι Χριστιανοί γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα. Στο έπος αποκαλούνται infidels και αγωνίζονται εναντίον των Τούρκων  επί γενεές, έτσι ώστε να παρουσιάζονται, εσφαλμένα πλέον, ως οι παντοτινοί εχθροί τους.  Αυτές οι νέες παραλλαγές του έπους, ενώ εμπεριέχουν  νεότερες αναμνήσεις της Μέσης Ανατολής, τα κοπάδια των Oghuz ακόμα βόσκουν στην περιοχή του Syr-Darya, και οι ήρωές του φέρουν ονόματα που σπάνια παρουσιάζονται σε χειρόγραφα μετά τον 11ο αι.

Το έπος του Dede Korkut, είχε χαθεί και ξαναβρέθηκε στις αρχές του 19ου αι. Ένα ολοκληρωμένο χειρόγραφο βρέθηκε στη βιβλιοθήκη της Dresden, από όπου ο Heinrich Friedrich Von Diez έκανε ένα αντίγραφο[72], για τη βιβλιοθήκη του Βερολίνου. Στον δεύτερο Τόμο του Denkwürdigkeiten von Asien [1815], ο Diez δημοσίευσε την πρώτη μελέτη του έπους μαζί με μία Γερμανική μετάφραση της ιστορίας του Tepegöz[73].  Μεταξύ του 1894 και 1940, ο V. V. Barthold έκανε πολλές μελέτες για το έπος, από το copy του Βερολίνου, και συμπεριέλαβε αρκετά κομμάτια και θρύλους.  Το πρώτο ολοκληρωμένο κείμενο του έπους τυπώθηκε το 1916, όταν ο Kilisli Rifat δημοσίευσε στην Τουρκία το “Kitab I Dede Korkut Ala LisanI T aife Ogh[74]. Το 1938 ο Orhan Shaik Gö Kyay έκανε αυτή την  πρώτη μετάφραση στα Αραβικά, αλλά στο λατινικό πλέον αλφάβητο, έτσι όπως το είχε υιοθετήσει ο Aτταρτούκ, δέκα χρόνια ενωρίτερα, από την παραπάνω χρονολογία.  Το 1972 ο Gö Kyay είχε ήδη ετοιμάσει νέα εργασία για το έπος στην Τουρκική γλώσσα.

Το 1950 ο Ettore Rossi ανακάλυψε στη βιβλιοθήκη του Βατικανού δεύτερο χειρόγραφο  του έπους και το μετέφρασε στα Ιταλικά.  Το χειρόγραφο περιείχε τους μύθους: I, II, III, IV, VII, και μέρος του XII, μύθου και βοήθησε στην κατανόηση πολλών κομματιών  στο ολοκληρωμένο χειρόγραφο της Dresden.  Το 1969 το Υπουργείο Παιδείας της Τουρκίας εξέδωσε το έπος.

Ποιος είναι ο δημιουργός του έπους του  Dede KorkutΩς συγγραφέας του έπους, φέρεται ο ίδιος ο Dede Korkut που παρουσιάζεται ανελλιπώς στις ιστορίες, φέρων πολλαπλές ιδιότητες, καθώς είναι, Σοφός, Θρησκευτικός αρχηγός, Ραψωδός. Ο Dede Korkut γνωρίζει επίσης πώς να αποκαλέσει τους νέους όταν ενηλικιώνονται, τουτέστιν Bugash και Beyrek with the Grey Horse[75].

Ως σοφός ο Dede Korkut, είναι Συμβουλάτορας στο μύθο III, όταν επικοινωνεί με τον τρελό  Delü Karchar.  Επίσης έχει το ρόλο τ υο Μεσάζοντα ανάμεσα στους  Oghuz  και στον Tepegöz στον μύθο VIII, παρόμοιος ρόλος με εκείνον  του Χατζηαβάντ, στον ελληνικά διαμορφωμένο Καραγκιόζη, τον γνωστό στους Έλληνες ως έκφραση του λαϊκού πολιτισμού τους.    Καθώς ο Dede Korkut κατέχει επίσης  ικανότητες Προφήτη και θαυματοποιού, στην ιστορία III, λέει: “If you strike me your hand dry up”[76]. Είναι Άγιος και Ήρωας,  όταν αγωνίζεται τον αγώνα άλλου, του Beyrek, για την κόρη που θέλει την Banu Chichek.  Η ιστορία εξελίσσεται σε διασκεδαστική και ο Dede Korkut  με τον ρόλο του, θυμίζει τις δημοφιλείς στους Έλληνες, ιστορίες του Ναστραντίν Ηότζα[77].  Στις δεξιώσεις των μπέηδων, ως ραψωδός ο Dede Korkut,  παίζει το Kopuz  (lute like), και κλείνει την ιστορία πάντα με ένα τρόπο κυριότητας και μέσα από ένα χείμαρρο ευχών προς τον άρχοντα. Ο ρόλος του στο έπος είναι συνδετικός.

Δεν είναι βέβαιο αν ο Dede Korkut είναι ο μόνος Δημιουργός του Έπους ή αν το έκανε με άλλους.  Αποδεδειγμένα ανήκει στη φυλή Bayat και το όνομά του Dede, σημαίνει ‘παππούς’.  Άλλοτε αποκαλείται Ata, που ερμηνεύεται ‘πατέρας’.  Κατά τον Reshid Ud-Din που παρουσιάζεται ενωρίς τον 14ο αι., και σύμφωνα με άλλους ιστορικούς  των  Oghuz,  ο Dede Korkut υπήρξε ένας άξιος πολιτικός – διπλωμάτης, που υπηρέτησε πολλούς βασιλείς  τον 9ο και 10ο αι., που είχαν πρωτεύουσά τους την Yeni Kent[78].  Σύμφωνα με τη λαϊκή αντίληψη, ο  Dede Korkut έζησε 295 χρόνια.

O Yazijioghlu απέδωσε στον Dede Korkut την προφητεία ότι η Khanale  θα περάσει στη φυλή Kayi, την οποία οι Ottomans θεώρησαν πρόγονό τους[79].  Ο Dede Korkut ως Μουσουλμάνος Άγιος, αργότερα έγινε Κύριος θρησκευτικής ομάδας. Σύμφωνα δε με την παράδοση, ο τάφος του βρισκόταν στο κατώτερο μέρος  του Syr-Darya, όπου και ο σταθμός του Khorkhut, στο Tash Kent-Kazalinsk Railroad, ως τις αρχές του 20ου αι.

Το περιεχόμενο του έπους του Dede Korkut: Το έπος περιέχει πρόλογο και δώδεκα ιστορίες: Legents, σε πεζό λόγο  που διακοσμούνται και από αριθμό στίχων. Δε φαίνεται να έχουν οργανωθεί χρονολογικά και σε σχέση με τη δομή. Συγγενεύουν ωστόσο με τα λογοτεχνικά στοιχεία που εμπεριέχουν, την κοινή μορφή, τους κάποτε κοινούς ήρωες, οι οποίοι παίζουν μικρό ή μεγάλο ρόλο στις ιστορίες, και φυσικά με την εξέχουσα, πάντα, μορφή του Dede Korkut.

Από την αρχή ως το τέλος  οι ιστορίες επαινούν τους Oghuz, τη νομαδική τους ζωή, τις συνήθειές τους  και τις αξίες τους. Όλοι οι ήρωες προέρχονται από τις φυλές των  Oghuz και παρουσιάζουν τα πράγματα από τη δική τους σκοπιά. Θεματικά οι ιστορίες εμπεριέχουν δραστηριότητες γύρω από τις κυνηγητικές εξορμήσεις και τους πολέμους με τους απίστους -και μεταξύ τους[80]-, και επίσης  έντονο το στοιχείο της καταδίωξης, αιχμαλωσίας, δραπέτευσης, εκδίκησης ή τιμωρίας.

Οι χαρακτήρες  που παρουσιάζονται είναι οι ίδιοι  σε όλες τις ιστορίες, και ο ένας από αυτούς, που παρουσιάζεται, μάλλον ως συνδετικός κρίκος  σε όλες, είναι ο σεβαστός Dede Korkut.  Σε μία από τις ιστορίες – Legents, εξελίσσεται σε  έναν από τους ήρωες και ως είναι επόμενο, δρα αποτελεσματικά[81].

Οι χαιρετισμοί, οι ευχές, οι κατάρες, οι περιγραφές και οι ιδιωματικές φράσεις επαναλαμβάνονται στο έπος με συστηματική συχνότητα, ενώνοντας ως κοινό και επαναληπτικό στοιχείο τις ιστορίες του. Στο τέλος κάθε ιστορίας ο ραψωδός κλείνει με μία ευχή για τον Khan, συχνά μάλιστα αυτοπαρουσιάζεται, ως παρών, αφού άλλωστε γνωρίζει τόσες λεπτομέρειες: “My Chan may Allah never separate you from the dean faith as long as you live”[82].  Άλλοτε ο ραψωδός  φιλοσοφεί: “Death is the end of long life…  and separation is the ultimate fate for all”[83].

 Οι χαρακτήρες του έπους του Dede Korkut: Πιστεύεται ότι οι χαρακτήρες του τουρκικού Έπους, άλλοτε είναι ιστορικοί και άλλοτε μυθικοί. Δεν υπάρχει ιστορική απόδειξη ότι οι νομάδες  Oghuz έχουν λάβει μέρος σε κάποια πολεμική επιχείρηση. Ο μελετητής  παρακολουθεί κατ’ εξοχήν τη ζωή των Oghuz, τις μεταξύ τους διενέξεις και με τους «απίστους», για τα υπάρχοντά τους, τα οποία θεωρούνται μεγίστης σημασίας για τους ίδιους και τους γύρω τους.

Οι Oghuz χωρίζονται σε 24 φυλές,  και σε δύο ομάδες: τους Boz Ok [=Γκρίζα Τόξα]  και τους Uch Ok [=Τρία Τόξα].  Οι Boz Ok καλούνται Tash [=εξωτερικοί] και οι Uch Ok  καλούνται Ich [=εσωτερικοί]. Κάθε μία από τις 24 φυλές έχει τη δική της περιοχή [Yurt] και άρχων είναι ο Bey  [=Μπέης] ο οποίος έχει το δικό του κύκλο συμβούλων. Όλες μαζί οι φυλές έχουν ένα κοινό συμβούλιο [Diran], που τον όριζε ο Μπέης των Μπέηδων, ο Baylerbey, τίτλος που χρησιμοποιείτο σε όλη τη διάρκεια  της Οθωμανικής περιόδου. Ανώτερος από τον Baylerbey, ως προς το αξίωμα, είναι ο Σουλτάνος  [Sultan Chan King], αρχηγός του στρατού και αργότερα και  Grand Vezier.

Στο έπος  δίνεται έμφαση  στη διάκριση των μελών των  ομάδων Boz Ok Tash Oghuz  και των Uch Ok Ich Oghuz, και μόνο στην  ιστορία ΧΙΙ, ο μεταξύ τους εμφύλιος πόλεμος, οφείλεται σε παρεξήγηση, εξαιτίας διάκρισης  εκ μέρους του Khan Salur Kazan.

Όπως στο Έπος του Διγενή Ακρίτα, το Βιβλίο του Dede Korkhut  είναι  αφιερωμένο  στους άρχοντες και στις αρχόντισσες των Oghuz, με μόνη εξαίρεση την ιστορία ΙΙ, όπου ο KarajuK που είναι Βοσκός, αποβαίνει ήρωας. Βασιλιάς των Oghuz είναι ο Bayidir Khan [Khan of Khans] ο οποίος ως ανώτατος δικαστής αποφασίζει  για όλες τις φυλές των Oghuz.  Οι Beys, είναι αφοσιωμένοι στον Bayidir Khan και του προσφέρουν τα λάφυρα από τις μάχες  στις οποίες νικούν, και αυτός τους προστατεύει με τη δύναμή του, την επιρροή του, τη σοφία του και την καλοσύνη του. Τους καλεί από καιρού εις καιρόν σε επίσημο δείπνο και διασκέδαση και με τη σειρά του, τους προσφέρει δώρα.  Ο Bayidir Khan δεν είναι ήρωας.  Τον ρόλο του ήρωα τον υποδύεται ο γαμπρός του Bayidir Khan, ο Bayrelbey Salur Kazan, ο αρχηγός των Oghuz, ο οποίος με την πολεμική δεξιότητά του εμπνέει τους αγωνιστές του. Θα μπορούσε ίσως να συγκριθεί με τον Διγενή Ακρίτα του Ελληνικού Έπους. Από τις δώδεκα ιστορίες του Έπους του Dede Korkhut,  οι τέσσερις είναι αφιερωμένες στον Salur Kazan και στην οικογένειά του.  Ο Salur Kazan, ανήκει στις εσωτερικές φυλές  των Oghuz, τους Uch Ok  (καλούνται Ich) και η επίδρασή του είναι εμφανής σε όλα τα υπόλοιπα επεισόδια του έπους.

(απόσπασμα μόνο)

_____________________________

[1] Στο έπος του Διγενή Ακρίτα αναφέρεται και ο Καλλιτεχνικός σύλλογος Δημοτικής Μουσικής Δόμνας Σαμίου. Μεταξύ άλλων αναφέρεται η πιθανότητα να προήλθε το πολύστιχο ετούτο ακριτικό έπος, που αναφέρεται στη ζωή και στη δράση του Βασιλείου Διγενή Ακρίτα, ως αντιπροσωπευτικού ήρωα του ακριτικού βίου, από τον πλούσιο κύκλο ακριτικών τραγουδιών και θρύλων. «Την ίδια εποχή, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, έχουμε ανάλογες επικές δημιουργίες που φανερώνουν την αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των λαών (Τραγούδι του Ρολάνδου στη Γαλλία, Νιμπελούγκεν στη Γερμανία κ.ά.)» υπογραμμίζεται στο ίδιο κείμενο. Επιπλέον παραθέτει απόσπασμα από την παραλλαγή της Άνδρου που αναφέρεται στο θάνατο του Διγενή. Ακριτικά τραγούδια, (Καταγραφή και ηχογράφηση):  Πηγή, Καλλιτεχνικός σύλλογος, Δημοτικής Μουσικής Δόμνας Σαμίου, www.domnasamiou.gr.

[2] Βασίλης Χ. Μάκης, Διγενής Ακρίτας, Μελέτη-Σύνθεση-Σχόλια- Σημειώσεις, Αθήνα 1979, σ. 79.

[3] Γ. Π. Σαββίδης «Βιβλιοκρισία», Εφημερίδα Το βήμα, 25 Μαρτίου 1956.

[4] Γιάννης Μηχαλόπουλος, Ο Διγενής, Εφημερίδα Ελευθερία, 8 Σεπτεμβρίου 1956.

[5] Από δύο γένη.

[6] Φύλακας των άκρων-συνόρων.

[7] H. Greguar, Ο Διγενής Ακρίτας, Η Βυζαντινή εποποιΐα στην ιστορία και στην ποίηση, με τη συνεργασία του Π. Μορφοπούλου, New York, 1942, 8, σ. 814.

[8] Λίνος Πολίτης, Λαογραφία Α’, 1909, Ο Θάνατος του Διγενή, σ. 169 και εξής.

[9] Π. Καλονάρος, Διγενής Ακρίτας, τόμος Β, σ. 206, Επίμετρο 1940.

[10] Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Ίκαρος, 3η έκδοση, 1964, σσ. 22-25.

[11] Βασίλης X. Μάκης, ο. π., σ. 80.

[12] Ααμβρών, Αμηράς = ο πατέρας του Δ.Α.

[13] Βασίλης X. Μάκης, ο. π., σ. 80.

[14] Στίχος 656.

[15] Βασίλης X. Μάκης, ο. π., σ. 81.

[16] Κ. Δημαράς,  ο.π., σσ. 30-31.

[17] Η άποψη του Μαυροκορδάτου εμπεριέχεται στη Βιβλιοκρισία του Στίλπωνος Κυριακίδη (περιοδικό Ελληνικά Τόμος 14, 1956, σσ. 547-548.

[18] Χειρόγραφο της Εσκοριάλ , στίχοι: 1686-1692, Σ. Κυριακίδης ο.π. σσ. 555 και 559.

[19] Σσ. 63-66.

[20] Με τη μελέτη του: Ακρίται-Ακριτικά Άσματα-Ακριτικόν έπος  σ. 150.

[21] Σπύρος Μελάς, Γενική Ανθολογία ποιήσεως και πεζογραφίας 1600-1955, Εκδοτ. Οίκος «Βίβλος»,  τευχ. 1,  σ. 10,  Αθήναι 1955.

[22] Hesseling   D. C. Les plus ancienne redaction du poeme epique Sur Digenis Acritas, p.p., 1-22.

[23] Κρουμπάχερ, Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας, τόμος Γ’ σ. 78, μετάφραση Γ. Σωτηριάδη, τόμοι 3, Βιβλιοθήκη Μαρασλή, Αθήναι, 1900.

[24] Greguar, ο. π., σ. 1-336.

[25] Βασίλης Β.Μάκης, ο. π., σ. 11.

[26] Βασίλης Β.Μάκης,  Περί του Εθνικού Έπους των νεωτέρων Ελλήνων, Λόγος εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω, 14η Ιανουαρίου 1907, Εν Αθήναις, τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου 1906, σχ. 8, σ. 40- Λαογραφικά Σύμμεικτα Α’ 1920, σσ. 237-260.

[27] Γ. Π. Σαββίδης, Βιβλιοκρισία του Σ. Κυριακίδη στο βιβλίο του Μαυροκορδάτου, περιοδικό «Ελληνικά» τόμος 14, σ. 551.

[28] Βουτιερίδης, Σύντομη Ιστορία, σ. 48.

[29]«Διγενής Ακρίτας» περιοδικό Ελληνική Δημιουργία, έτος Γ’ τόμος 6, τεύχος 68, 1 Δεκεμβρίου 1950, Αθήνα.

[30]Βασίλης Β. Μάκης, Διγενής Ακρίτας, Μελέτη-Σύνθεση-Σχόλια- Σημειώσεις, Αθήνα 1979,  σσ. 70-71.

[31] Βασίλης Β. Μάκης, ο.π., σ. 13 (Γ.Θ.Ζώρας, Ο Διγενής εν τη ελληνική ποιήσει, περιοδικό Ελληνική Δημιουργία, τόμος 6, σσ. 839-843, Αθήναι 1950 (Ερανίσαμτα από ποιήματα Νεοελλήνων ποιητών εμπνευσμένων από το Διγενή).

[32] Ν. Πολίτης, Διγενής Ακρίτας, σσ. 33-34.

[33] Στίλπων Κυριακίδης, Λαογραφία Α’ Τόμος, σ. 169 και εξής,  επίσης σ. 179 και εξής.

[34] Ν. Πολίτης, Το Ελληνικό Δημοτικό ΤραγούδιΕκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού, Αθήνα 1989, ποίημα 78, σσ. 116-117 (Α), σσ. 117-118 (Β).

[35] Βασίλης Β. Μάκης, ο. π. σ. 73.

[36] Αριστ. Καμπάνης, Ιστορία της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας έως το 1932, Τρίτη έκδοση αναθεωρημένη, σσ. 1-352, έκδοση Νέα Εστία, Αθήναι 1933, σσ. 14 και 20.

[37] Βασίλης Χ. Μάκης, ο. π., σ. 70.

[38] Καλονάρος ο. π. σ. κβ’.

[39] Όμηρος, Οδύσσεια Ζ’, στιχ. 71 και εξής

[40] Το χτίσιμο του παλατιού του Ακρίτα γίνεται στον Ευφράτη Ποταμό.

[41] Βασίλης Χ. Μάκης, ο. π., σ. 76.

[42] 813.

[43] 813-886.

[44] 976-1077.

[45] Γκρεγκουάρ.

[46] Α.Α. Βασίλιεφ Γ’, 93 Histoire de lEmpire Byzantin, (μετάφραση από τα ρωσικά στα γαλλικά από τους: P. Birdin and Bourquino, 2 τόμοι (εδώ 1ος τόμος), Παρίσι 1932 (Ελληνική έκδοση Πάπυρος, Αθήνα 1971, τόμοι 1-5, σχ. 8 (μικρό), Μετάφραση Δημοσθένη Σαβράμη (Για τους Ακρίτες και το Ακριτικό Έπος, Τόμοι: Γ’, σσ. 91-93, Τόμος Δ’, σ.157 και σσ.191-192, Τόμος  Ε’, σ. 106).

[47] Βασίλης Χ. Μάκης, ο. π., σ. 78.

[48] Α. Μαλάτια ή Μαλάτεια (Malatya): πρόκειται για την αρχαία Μελετινή, πρωτεύουσα σήμερα της συνώνυμης επαρχίας της Ανατολικής Τουρκίας. Ο Βασίλειος Α’ ο Μακεδών (811-886, Βυζαντινός αυτοκράτορας και ιδρυτής της Μακεδονικής Δυναστείας ), απομόνωσε την πόλη και ως και τον 7ο αι., και οι Βυζαντινοί ήταν οι κύριοι της πόλης.  Μετά από αυτόν το αιώνα η πόλη περιήλθε στα χέρια των Αράβων. Β’. Ταρσός: Tarsus,  πόλη της Μ. Ασίας της Νομαρχίας Αδάνων. Σύμφωνα με τον Στράβωνα ( C. 673), ετούτη η πόλη κτίστηκε εκατέρωθεν της όχθης του ποταμού Κύδνου (που αργότερα πήρε το όνομα της πόλης, και ονομάστηκε Ταρσός), από τους, υπό τον Τριπτόλεμο, πλανηθέντες, προς αναζήτηση της Ιούς, Αργείους (υπάρχουν και παραλλαγές αυτής της μαρτυρίας). Γ’. Χαρσιανός Μικρασιατικό ‘Θέμα’ (Βυζαντινό φυλάκιο), στην Καππαδοκία, στην περίοδο του Βυζαντίου. Από εδώ προέρχεται η Βυζαντινή αριστοκρατική οικογένεια των ‘Αργυρών’, στο ιστορικό προσκήνιο των μέσων του 9ου αι. Στο πρώτο μισό του 10ου αι. οι ‘Αργυροί’, συνδέθηκαν με την αρμενικής καταγωγής, αριστοκρατική οικογένεια των ‘Λακαπηνών’, και μέσω συγγενικών σχέσεων με ετούτους, συνδέθηκαν στη συνέχεια με την Μακεδονική Δυναστεία. Εκπρόσωποι της οικογενείας των  Αργυρών, είχαν δικαιοδοσία στο μικρασιατικό Θέμα του ‘Χαρσιανού’ και επίσης στο θέμα των ‘Ανατολικών’.

[49] Βουτιερίδης, Ελληνική Λογοτεχνία, σ. 48.

[50] Ο Βίος του Μ. Αλεξάνδρου.

[51] Βασίλης  X. Μάκης, ο. π., σ. 85.

[52] Περιοδικό  Ελληνικά, τόμος ΙΖ’, 1962, σσ. 252-261.

[53] Βασίλης  X. Μάκης, ο. π., σ. 85.

[54] Αυτόθι, σ. 86.

[55] Περιοδικό, Ελληνική Δημιουργία, έτος Γ’, τεύχος 68, Τόμος 6ος, 1η Δεκεμβρίου 1950.

[56] «Το πρωτότυπο, το αρχικό κείμενο, δεν έχει σωθεί. Γνωρίζουμε το έπος από έξι μεταγενέστερες παραλλαγές που παρουσιάζουν μεταξύ τους αρκετές διαφορές και φέρουν το όνομα του τόπου, όπου ανακαλύφτηκαν τα χειρόγραφα:

Α. Της Κρυπτοφέρης (Grottafeirata, μοναστήρι κοντά στη Ρώμη),

Β. Της Τραπεζούντας (βρέθηκε στη μονή Σουμελά),

Γ. Της Άνδρου – Αθηνών,

Δ. Του Εσκοριάλ (Ισπανία),

Ε. Της Οξφόρδης (Αγγλία) και

ΣΤ. μια πεζή παραλλαγή της Άνδρου. Υπάρχει ακόμη μια ρωσική διασκευή που παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από τα ελληνικά κείμενα. ): Πηγή, Καλλιτεχνικός σύλλογος, Δημοτικής Μουσικής Δόμνας Σαμίου.

[57] La Tombean et la date de Digenis Acritas (Samasate vers 940 apre J.C) περιοδικό Βυζάντιον, tom. VI 481-508, Gregoire H.

[58] Ηλίας Βουτιερίδης, Σύντομη Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Αθήναι 1934, σσ. 49-50.

[59] Α. Α. Βασίλιεφ, ο. π., σσ. 92-93.

[60] Βασίλης X.Μάκης, ο. π., σ. 6.

[61] Από στίχο του χειρόγραφου της Εσκοριάλ.

[62] Βασίλης X.Μάκης, ο. π., σ. 61.

[63] Αυτόθι, σ. 61.

[64] Χεριάνα, Τμήμα Γάρατζας- Πόντος, σύμφωνα με την Μυρωνίδου Αγγελική.  Εδώ έγιναν φονικές μάχες στον Ι Παγκόσμιο Πόλεμο  μεταξύ Ρώσων και Τούρκων.  Blog:  ‘Πόντος… Η Πατρίδα μου’ (νεότερη ανάρτηση).

[65] Βασίλης X. Μάκης, ο. π. από το «Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν της Επαρχίας Χαλδίας», Ποντιακή Εστία, τόμος Γ’, 1952, τεύχος  3, Μαρτίου, σ. 1372.

[66] Της Τουρκίας όπως είναι γνωστή σήμερα.

[67] Ανάμεσα στις δυναστείες των Ak-Koyunly και Kara-Koyunly, The Book of Dede Korkut, Turkish Epic, Translated into English and Edited by Faruk Sümer, Ahmet E. Uysal, Warren S.Walker, University of Texas Press-Austin-1991, p. 9.

[68] Oghuz = φυλές της Göktürk Αυτοκρατορίας, μεταξύ του 9ου και του 13ου αι. Τον 9ο αι. μετακινήθηκαν στις όχθες του ποταμού Syr Darya (=ο Ιαξάρτης ποταμός, της κλασσικής περιόδου.

[69] The Book of Dede Korkut, ibid, p. 11 (XI).

[70] Ibid, p. 12 (ΧΙΙ).

[71] Durer ut-tijan ve gurer ut-tevarih ilezman.

[72] Dede Korkut, Introduction, ibid, p. XXII.

[73] Ibid, Legent  VIII.

[74] Dede Korkut, Introduction, ibid, p. XXII.

[75]Dede Korkut,  Legents: I , III (αντίστοιχα).

[76] Ibid,Legent, III, p. 48.

[77] Ibid,Legent, III, p. 50.

[78] Ibid, p. ΧΙΧ.

[79] Ιbid,  p. ΧΙΧ.

[80] Dede Korkut, ibid, p.  XII.

[81] Ibid,Legent ΙΙΙ.

[82] Ibid, p. 167.

[83] Ibid, p. 175.