“Περί Ψυχής”

Share

Επιστολή 2 με τον Δρα Δ. Καραλή (Απρίλιος 2012) –

Αυτές τις μέρες χρειάστηκε να τα ξεσκονίσω και πάλι εκείνα που είχα διαβάσει στον “Φαίδωνα” του Πλάτωνος καθώς και του Επικούρου “Περί ψυχής”. Έμεινα εντελώς ικανοποιημένος με την ανάγνωση, εκτός από κάποιο βασικό σημείο στο “Φαίδωνα” που δεν συμφωνώ, όχι επειδή είμαι λογικότερος, ή ότι θέλω να αντιτίθεμαι ή ότι επιθυμώ να επιδειχτώ και με κάθε σεβασμό προς τον μέγιστο των μεγίστων φιλόσοφο της αρχαίας Ελλάδας, απλά όμως δεν καταλαβαίνω αυτό το βασικό σημείο στο οποίο στηρίζει ο Πλάτωνας όλη τη θεωρία του περί ψυχής. Άλλωστε ο X. Θεοδωρίδης αναφέρει ότι ο θάνατος είναι κοινό θέμα θρησκείας και φιλοσοφίας και απ’ αυτόν εξουσιάζεται σε μεγάλο βαθμό ο στοχασμός των ανθρώπων. Κατά συνέπεια το ενδιαφέρον μου χτύπησε κόκκινο.

Μια προειδοποίηση όμως στους αγαπητούς μου φίλους που στηρίζουν το μέλλον τους στην εκ των άνωθεν ελπίδα (για την οποία ελπίδα γράφω σε άλλο άρθρο) και δεν “κινούν την χείρα” ότι μ’ αυτή τη δική μου επιστολή θ’ απογοητευθούν. Θα τους προξενήσω άσχημες εντυπώσεις. Αυτά που γράφω όμως τα πιστεύω και θεωρώ είναι η αλήθεια, κατά συνέπεια δεν παρεκλείνω από την αλήθεια για ν’ αποφύγω παρεξηγήσεις, γιατί εκεί που θα καταλήξουμε όλοι δεν υπάρχουν φιλίες, υπάρχει μόνον μια ανάμνηση απ’ αυτούς που φύγαν σ’ αυτούς που μένουν, που ίσως προσθέσαν ένα λιθαράκι στην βελτίωση της ζωής. Δεν πιστεύω στην νίκη επί του θανάτου, τύπου εξαίρετου καθηγητή Δημήτρη Λιαντίνη, αλλά πιστεύω στην συναδελφωσύνη και κοινή προσπάθεια βελτίωση της ζωής για τα παιδιά μας μέχρι τελευταίας μας πνοής. Οπότε φίλοι μου συγχωρέστε με.

Ο Επίκουρος πίστευε ότι εκτός από τους λογικούς και ηθικούς στοχασμούς για το μάταιο φόβο του θανάτου έχουμε την απόδειξη της φύσης της ψυχής, λέγοντας «η ψυχή μας είναι υλική όπως το σώμα». Συμπληρώνει δε ο Επίκουρος ότι η ψυχή είναι το αποτέλεσμα μιας τυχαίας σύγκρουσης ή συνουσίας δύο α-τόμων, και ότι δεν μπορεί να υπάρχει ψυχή δίχως το σώμα κι άμα στο θάνατο χωρίσει απ’ αυτό σκορπίζεται και αναισθητεί. Επιπρόσθετα ο Επίκουρος λέει: “η αίσθηση δεν αποτελεί αποκλειστική ιδιότητα της ψυχής αλλά η ένωση σαρκός και ψυχής”. Επίσης ότι “το σβήσιμο της ψυχής με το θάνατο, γλυτώνει τον άνθρωπο από φόβους, δεισιδαιμονίες και αγωνίες”. Τα έχουν πει όλα οι αρχαίοι μας πρόγονοι, γι’ αυτό και όλος ο κόσμος προσπαθεί ακόμη με μανία ν’ αφαιρέσει πλούτο από την αρχαία ελληνική γραμματεία, πολιτισμό και πνεύμα. 

Επίσης ο Αριστοτέλης δίδασκε πως η ψυχή γεννιέται και σβήνει με το σώμα. Αλλά κι εδώ υπήρχε κάτι ξέχωρο, ο νους, ο οποίος «μπαίνει απ’ έξω (‘’θύραθεν’’) και χωρίζει από το σώμα μετά το θάνατο. Ο νους είναι το ανώτερο μέρος της ψυχής». Ο Όμηρος βέβαια δεν συμφωνεί μ’ αυτούς τους ισχυρισμούς, όπως και ο Πλάτωνας κατά τον οποίο οι ψυχές ανεβαίνουν στον υπερουράνιο χώρο, που είναι η παλιά τους κατοικία. 

Συνάμα έχω και τον Νίτσε που φωνασκεί συνέχεια και μετά το θάνατό του, ότι μετά τον Επίκουρο η φιλοσοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε βήμα… και μάλιστα “σε μερικά σημεία είμαστε χιλιάδες χρόνια πίσω” λέει ο Νίτσε.

Για να σου πω όμως την αλήθεια Δημήτρη, τις ρήσεις Δημόκριτου δεν έχω διαβάσει σχεδόν καθόλου και εσύ που γνωρίζεις τα αποφθέγματα του Δημόκριτου θα είναι καλά να με διαφωτίσεις. Ίσως θα πρέπει όμως να πάρω τα ηνία στα χέρια μου και να τον πιάσω πρώτο χέρι. Η ζωή είναι τόσο μικρή όσο δεν σου αρκεί για να διαβάσεις εις βάθος όλους τους φιλοσόφους. Αν είχαμε αρκετό χρόνο να τους μελετήσουμε όλους για να τους κατανοήσουμε (όχι απλά να τους περάσουμε ένα χέρι) τότε ίσως είχαμε διαφορετικές απόψεις.

Επιστρέφοντας στον Επίκουρο, στο λόγο του σημείωσε επίσης ότι «όσο υπάρχουμε εμείς ο θάνατος είναι απών, κι όταν ο θάνατος είναι παρών δεν υπάρχουμε εμείς» οπότε γιατί να φοβόμαστε το θάνατο; Είναι μια προσέγγιση που με βλέπει απόλυτα σύμφωνο και θα εξηγήσω τους λόγους παρακάτω.

Αρχικά θα πρέπει να πω ότι ο Πλάτωνας (ίσως ο μεγαλύτερος φιλόσοφος όλων των εποχών) κυρίως μιλάει με επιχειρήματα μέσα από μύθους (με την αρχαία έννοια του μύθου). Στον “Φαίδωνα” χρησιμοποιεί επιχειρήματα ανάμνησης, αντιθέτων, αίσθησης, νόησης, και αόρατες οντότητες. Πιο συγκεκριμένα μιλάει για το κακό της αυτοκτονίας βάζοντας τα λόγια του στο στόμα του Σωκράτη, μιλάει για τα αντίθετα τα οποία ανέφερες κι εσύ αγαπητέ Δημήτρη, με τα οποία αποδεικνύεται ότι δεν μπορεί να υπάρχει κάτι δίχως το αντίθετό του, λογισμούς που με βρίσκουν ικανοποιημένο και σύμφωνο.

Εκεί όμως που τολμώ να διαφωνίσω είναι στο σημείο που μιλάει για την κυκλική τροχιά του γίγνεσθε. Δηλαδή στο σημείο ότι οι ψυχές ποτέ δεν γεννιούνται, προϋπάρχουν και μπαίνουν στο σώμα αμέσως με τη γέννηση του σώματος. Μετά δε την αποχώρηση της ψυχής από το σώμα, η ψυχή συνεχίζει τον άυλο βίο της μέχρι να μπει σε άλλο σώμα. Δηλαδή μιλάει για την μετεμψύχωση. Και στην μετεμψύχωση ίσως υπάρχει πιθανότητα η ψυχή να εισέλθει σε κάποιο ζώο αντί σε ανθρώπινο σώμα. Άρα κατ’ αυτή τη λογική μπορούμε να συμπεράνουμε ότι και τα ζώα έχουν ψυχή, θεώρημα το οποίο δεν δέχεται κανείς απ’ ότι γνωρίζω.

Κατ’ εμέ το τελευταίο αυτό επιχείρημα ανήκει στην κατηγορία του ψευδο-ορθολογισμού. Δεν ξέρω αν διάβασες τον Νίτσε στο «Τάδε έφη Ζαρατούστρα» όμως ο Νίτσε, όπως γράφω και πιο πάνω, είναι κατηγορηματικός σ’ αυτή τη λογική. Συνάμα δε και ο Επίκουρος στα περί ψυχής.

Ας εξετάσουμε όμως το πιο σημαντικό της προσωπικής μου λογικής που απορρέει από τη φιλοσοφία των προαναφερθέντων φιλοσόφων από τους οποίους πιο ρεαλιστές δεν έχω βρει, κι ας μην μπω στον πειρασμό να μιλήσω για το εμπόριο που γίνεται σήμερα στον κόσμο της σωτηρίας της ψυχής. Εμπόριο που απορρέει από το πάθος του ανθρώπου για υπερβολή του φόβου του θανάτου και ισχύ επί των άλλων όντων με τα οποία συνυπάρχουμε. 

Η ψυχή, λοιπόν συμπεραίνω, που εισχωρεί στο σώμα, αν δεν γεννιέται με το σώμα, είτε θα πρέπει να υπάρχει κάποιο απόθεμα ψυχών, κάποια αποθήκη όπου βρίσκονται και κάθε τόσο που γεννιέται ένας άνθρωπος συνταυτίζονται με το σώμα του, είτε να μην υπάρχει απόθεμα και να γεννιέται με το σώμα.

Αν πάρουμε την πρώτη εκδοχή ότι υπάρχει απόθεμα ψυχών κάπου, θα πρέπει επίσης να συμφωνήσουμε ότι οι ψυχές αυτές είναι δισεκατομμύρια ίσως και τρισεκατομμύρια και κάθε τόσο εμφανίζονται σ’ ένα σώμα. Διότι στην πρωτόγονη φάση του ο άνθρωπος (πριν 100 χιλιάδες και πλέον χρόνια) δεν υπήρχαν στον πλανήτη ολόκληρο πάνω από ένα εκατομμύριο ψυχές. Σήμερα έχουμε περισσότερες από επτά δισεκατομμύρια. Από πού ήρθαν αυτές οι επιπλέον ψυχές; Και ακόμη περισσότερο στο μέλλον όταν οι ψυχές των ανθρώπων θα πολλαπλασιαστούν μέχρι που στη γη θα είναι αδύνατον να παραμείνουν και θα μεταναστεύσουν σε άλλους πλανήτες με τη βοήθεια της τεχνολογίας, άρα αν θα μετοικήσουν πρόκειται να υπάρχουν τρισεκατομμύρια σε πολλούς πλανήτες του σύμπαντος; Από πού θα έρθουν όλες αυτές οι ψυχές; Από τα αποθέματα; Αν είναι έτσι τότε θα πρέπει να δεχτούμε και ότι υπάρχει απεριόριστος αριθμός ψυχών κάπου. Πράγμα το οποίο δεν μπορώ να φανταστώ ως βάση για περισσότερη επιχειρηματολογία και συζήτηση.

Ας πάρουμε και λίγο τον Όμηρο. Στην Ομηρική αντίληψη, τα ψυχικά φαινόμενα οφείλονται στο θυμό, που βρίσκεται στην καρδιά του ανθρώπου (ήτορ) ή το διάφραγμα. Παράλληλα με το θυμό υπάρχει και η ψυχή που είναι η πνευματική υπόσταση του ανθρώπου και δεν είναι ύλη, δεν μεταβάλλεται υλικά, αλλά πνευματικά, δεν ανήκει σε κάποιο όργανο του ανθρώπου. Με το θάνατο η ψυχή πηγαίνει στον Άδη, σύμφωνα με τον Όμηρο. Όταν ο Οδυσσέας κατέβηκε στον Άδη και εκεί συνάντησε τον πεθαμένο πλέον Αχιλλέα τον ρώτησε αν του άρεσε εκεί που βρισκόταν. Ο Αχιλλέας τότε του απάντησε ότι θα προτιμούσε να είναι ο έσχατος πάνω στη γη, παρά ο πρώτος στον Άδη. Με την απάντηση του Αχιλλέα αυτή ο Όμηρος θέλει να μας πει ότι ξεχάστε τα παραδεισένια μεγαλεία μετά θάνατον.

Τα περί προϋπάρξεως της ψυχής ξεκίνησαν από τον Πλάτωνα και δεν είμαστε σίγουροι αν έχουν να κάνουν με την πεποίθηση κατ’ ακρίβεια του Σωκράτη ο οποίος δεν έγραψε τίποτε. Ο Πλάτων όπως προείπα, χρησιμοποίησε το μύθο γιατί αυτό διδάχτηκε από το Σωκράτη καθώς φαίνεται, αλλά είναι σίγουρο σχεδόν ότι έβαλε και δικές του πεποιθήσεις μέσα στις ρήσεις του μεγάλου φιλοσόφου και δασκάλου του. Άραγε, θέτω το ερώτημα, ήταν του Πλάτωνος οι σκέψεις προϋπάρξεως της ψυχής, ή του Σωκράτη; Μετά τον Πλάτωνα ο Φίλων, ο Ωριγένης, ο Νεμέσιος και άλλοι αναμασούσαν τα ίδια λόγια του Πλάτωνα περί ψυχής. Μ’ αυτές τις εξελίξεις, θεωρώ πιθανόν, να γεννήθηκε και η θεωρία περί παραδείσου και κόλασης του Χριστιανισμού.

Συμπέρασμα προσωπικό μου εν κατακλείδι, ότι η ψυχές είναι ότι πνευματικό αφήνουμε πίσω μας όταν αποδημήσουμε, στις σκέψεις και στη μνήμη των συνανθρώπων μας. Ψυχή είναι αυτό που κάναμε όσο βρισκόμασταν εν ζωή, ψυχή είναι η επίδραση που έχουμε και είχαμε στη φύση και στον περίγυρο της ζωής, καλή ή κακή. Ψυχή είναι αυτά που παρέμειναν πέρα από τα προσωπικά μας αντικείμενα, εκείνα που χρησιμοποιούσαμε για τη δική μας προσωπική επίζηση. Εκτός από αυτά ότι άλλο προσφέραμε στους συνανθρώπους μας είναι εκείνο που μένει και αποκαλώ ψυχή. Όλα βέβαια είναι δεκτά από την παντοδύναμη φύση, η φύση όλα τα πληρώνει, τα ολοκληρώνει. Έστω κι αν αφήσαμε εμείς πίσω μας μισές δουλειές. Γι’ αυτό ίσως και τα ζώα, στα οποία αναφέρομαι πιο πάνω λένε δεν μπορεί να έχουν ψυχή. 

Θα ήθελα να προχωρήσω παραπέρα, όμως δεν μου επιτρέπουν τα όρια εμπεριστατωμένης λογικής που έχω στη διάθεσή μου. Συνάμα δεν μου επιτρέπει η λογική να σπαταλώ την ώρα μου μιλώντας για πράγματα που έχουν ήδη ειπωθεί από προγενέστερους. Κι επειδή δεν έχω κάτι νέο να πω, θεωρώντας τον εαυτό μου έσχατο των εσχάτων, θεωρώντας τον εαυτό μου σαν έναν παπαγάλο που του λένε να πει κάτι και το επαναλαμβάνει. Άρα γίνομαι ακόμη πιο αμαθής με το ν’ αναμασώ τον λόγο των σοφών μας προγόνων διότι δεν χρησιμοποιώ το χρόνο μου για δημιουργική σκέψη.

Σ’ ευχαριστώ όμως, φίλε Δημήτρη, που μου δίνεις την ευκαιρία να εκφραστώ και δηλώνω πως δεν φοβάμαι την εξέλιξη της ζωής και δει του θανάτου γιατί έχω αντιληφθεί ότι δεν κάνει διαφορά αν φοβάμαι ή όχι, αυτός θα επέλθει άσχετα, οπότε γιατί να βασανίζω τον εαυτό μου με τις ανθρώπινες αδυναμίες μου (γι’ αυτές μιλάει και ο Σωκράτης λέγοντας πολύ σωστά ότι δεν πρέπει σ’ αυτές να βασιζόμαστε).

Σε χαιρετώ από Αυστραλία

 

Ιάκωβος Γαριβάλδης

 

 

 

 

1 thought on ““Περί Ψυχής””

  1. Καλέ μου ποιητή, χαίρομαι γι’αυτές τις συζητήσεις, για τους φιλοσόφους, τους στοχαστες, όλα αυτά τα ισχυρά πνεύματα που υπήρξαν και υπάρχουν για να προβληματιζόμαστε, να σκεπτόμαστε και να μας πηγαίνουν παραπέρα…Χαιρομαι όμως και για τη διαφορετικότητα του καθενός απο μας, να εκφράζει με ελευθερία, τις σκέψεις και τις πεποιθήσεις του. Μα πιο πολύ πιστεύω σ’αυτό το ιερό ένστικτο, να το πω, ξεχωριστό “εγω”,που υπάρχει μέσα μας και μας αφήνει ανοιχτούς στην έκπληξη για όλα τα “μεγάλα “ανοιχτά θέματα, που μας απασχολούν! Προσωπικά μου αρέσει να αναζητώ, να μη θεωρώ τίποτα δεδομένο, να προσεγγίζω ποιητκά και αγαπητικά τις μεγάλες”αλήθειες ή μη”,πέρα από -ισμούς, αυθεντιες, θέσφατα. Μετά δε, τη μητρότητα, έχω αφήσει μια “μητρική κερκόπορτα” να με οδηγεί σε κάτι μεγαλειώδες, που πραγματικά ενέχει ο άνθρωπος και μετουσιώνει τη χοϊκή του φύση σε θεϊκη ενέργεια (ερμηνεύοντας “το θεϊκο” όπως το αισθάνεται ο καθένας μας) Άλλωστε αυτός ο “κόσμος ο μικρός ο μέγας”που λέει κι ο ποιητής έχει τόσα να μας μάθει …Αισθάνομαι οτι διανύω την παιδική ηλικία της ανθρωπότητας και …”εν είδα ότι ουδέν
    οίδα “ακόμα…Απο καρδιάς όλα τούτα ,γιατι έτσι έμαθα να προσεγγίζω τον κόσμο….

Leave a Reply